Αδέλφια

Από την εποχή της ιστορίας του Κάιν και του Άβελ όπως και αυτής του ασώτου υιού, οι άνθρωποι αντιμετωπίζουμε τη σχέση μεταξύ αδελφών με συχνά αμφίθυμες προσεγγίσεις. Γι' αυτό και στην τέχνη η αδελφική αγάπη παρουσιάζεται άλλοτε ως δεδομένη και άνευ όρων, σχεδόν όπως η μητρική ή η πατρική, και άλλοτε ως μια κοινή σχέση μεταξύ ατόμων που έτυχε να έχουν τους ίδιους γονείς.

Οι περισσότεροι από μας εύκολα μπορούμε να συναγάγουμε εμπειρικά στοιχεία από το κοινωνικό μας περιβάλλον παρακολουθώντας πολλές περιπτώσεις αδελφών που δεν συνδέονται παρά από το κοινό τους επώνυμο, αλλά και αρκετές όπου τ’ αδέλφια χωρίζονται από βαθιά αντιπαλότητα, αν όχι και έχθρα. Έτσι κλίνουμε προς το να δεχτούμε ότι τ’ αδέλφια είναι άνθρωποι που συνυπάρχουν αναγκαστικά για ένα διάστημα και μετά απελευθερώνονται για να τραβήξει ο καθένας το δρόμο του. Κάτι τέτοιο υπονοούμε έμμεσα και όταν ορίζουμε τον φίλο ως τον αδελφό που διαλέγουμε.

Αν είναι όμως έτσι τα πράγματα, τότε γιατί ορίζουμε τον φίλο ως αδελφό πρώτα, ανεξάρτητα από τον περιορισμό της επιλογής που συμπληρώνουμε μετά; Γιατί μιλάμε για "αδελφές ψυχές"; Και, επιπλέον, γιατί η ψυχική απομάκρυνση μεταξύ αδελφών είναι αυτή που πονάει περισσότερο; Γιατί η ανακάλυψη της αδελφικής αγάπης και στήριξης λειτουργεί τόσο θεραπευτικά στον προσωπικό μας πόνο; Δεν μπορεί να οφείλεται αυτό μόνο στις κοινές παιδικές και εν γένει οικογενειακές αναμνήσεις. Αυτές εξάλλου καταγράφονται μέσω ατομικών ψυχικών διεργασιών και συχνότατα διαφοροποιούνται σημαντικά.

Συνδέονται λοιπόν τ’ αδέλφια; Κι αν ναι, πώς και πόσο;

Μερικά ερωτήματα που μου προξένησε, σε μία από τις πολλές δυνατές προσεγγίσεις της, η πολύ καλή και μάλλον υποτιμημένη ταινία του Philippe Claudel Απλά… σ’ αγαπώ (Il y a longtemps que je t’aime) με μία ακόμη υπέροχη ερμηνεία από την Kristin Scott Thomas, αλλά και την εξαιρετική "αδελφή" της Elsa Zylberstein. Μια ταινία που σκέφτομαι και ξανασκέφτομαι, κάθε φορά για διαφορετικό λόγο, οπότε μάλλον θα επανέλθω.

Ισοδύναμες αντιστροφές

Μία εικόνα χίλιες λέξεις, συνηθίζουμε να λέμε και, τις περισσότερες φορές, αυτό είναι αλήθεια. Μόνο που να… Υπάρχουν και μερικές φωτογραφίες που δεν λένε τίποτε, αν δεν τις συνοδεύει μία λεζάντα, ένα κείμενο. Αυτό σκεφτόμουν χαζεύοντας στις βόλτες μου στο διαδίκτυο τούτες τις μέρες. Μέρες γιορτινές, φορτισμένες, σχεδόν από κεκτημένη ταχύτητα, με συναισθήματα που από πολλούς επιχειρήθηκε να εκφραστούν με εικόνες. Να είναι άραγε άλλη μια ένδειξη ότι ζούμε στην εποχή της εικόνας; Μήπως η δυσκολία να δαμάσεις τη γλώσσα παίζει κάποιο ρόλο; Ή τελικά όντως η εικόνα έχει μεγαλύτερη εκφραστική δύναμη από τις λέξεις;

Αναρωτήθηκα λοιπόν αν ισχύει το αντίθετο της ρήσης: μία λέξη χίλιες εικόνες. Πλήθος λέξεων διεκδίκησαν με προθυμία την ευκαιρία ν’ αποδείξουν τις εκφραστικές τους δυνατότητες: θάλασσα, μάνα, αγάπη, ταξίδι, όρκος, ελευθερία… Βούτηξα το χέρι μου στο σωρό και τράβηξα τη λέξη «νοσταλγία», δέσμια προφανώς κι εγώ των ημερών.

Η νοσταλγία είναι προσδιορισμός τόπου, χρόνου, κίνησης και ψυχικού πάθους. Συνδέει το εδώ με το εκεί, το τώρα με το τότε, την απομάκρυνση με την επιστροφή, τον πόνο του χωρισμού με την προσδοκία της επανένωσης. Πολύ διαλεκτική, πολύ ηρακλείτεια λέξη, τώρα που το σκέφτομαι. Η νοσταλγία όμως είναι και προσδιορισμός αισθήσεως ή, μάλλον, αισθήσεων σημαντικός. Ποιος νοσταλγεί πρόσωπα και δεν τα βλέπει με τη φαντασία του στην αγαπημένη τους στάση ή σε ζωντανή κίνηση τη συνηθισμένη τους χειρονομία; Ποιος νοσταλγεί τον γενέθλιο τόπο του και δεν οσμίζεται τις μυρωδιές του ή δεν απολαμβάνει στον ουρανίσκο τις ιδιαίτερες γεύσεις του ή δεν πλημμυρίζουν τ’ αφτιά του οι ήχοι του; Ποιος νοσταλγεί αγαπημένα αντικείμενα και δεν νιώθει στ’ ακροδάχτυλά του το άγγιγμα της επιφάνειάς τους;

Εδώ που τα λέμε, όποιο και να είναι το αντικείμενο της νοσταλγίας, όσο πιο έντονη είναι, τόσο πιο πολύ φουσκώνει τη λεκτική της αναπαράσταση με εικόνες, φως και σκιές, χάδια και γδαρσίματα, γλύκες και πίκρες, τραγούδια και κλάματα, αρώματα και δυσάρεστες αλλά οικείες οσμές.

Μπορεί όλα αυτά να τα συμπεριλάβει μια εικόνα; Νομίζω πως όχι. Μπορεί να τα προκαλέσει, αλλά δεν μπορεί να τα κουβαλήσει. Μπορεί να γίνει μέρος τους, αλλά όχι εκφραστικός φορέας τους. Αντίθετα, η λέξη μπορεί. Ακόμα και με τον ήχο της, ακόμα και με την εικόνα της. Για μένα, η λέξη «νοσταλγία» είναι ένα ν που γίνεται τόξο και μου δείχνει το δρόμο· ένα ο που κλείνει τον πόνο μου· ένα σ που επιβάλλει ησυχία· ένα τ που προστατεύει κάτω από τη στέγη του τον οικείο χώρο μου· ένα α που ανοίγει την πόρτα του· ένα λ που μαλακώνει με τον ήχο του τις πληγές· ένα γ που γίνεται η γωνιά του καταφυγίου μου και ένα τελικό α σαν ανοιχτή αγκαλιά για τον ξενιτεμένο.

Λέξη λοιπόν ή εικόνα; Η εικόνα απευθύνεται στο βλέμμα και προσφέρει αμεσότητα και ταχύτητα στην επικοινωνία. Η λέξη θέλει το χρόνο της, χρειάζεται τη διαμεσολάβηση του μυαλού για να μεταδώσει τα μηνύματά της και, συνήθως, μπορεί να διεισδύσει πέρα από την επιφάνεια. Από ιδιοσυγκρασία, θα κλίνω προς την πρώτη, χωρίς καθόλου να υποτιμώ τη δεύτερη, αφού διαρκώς τροφοδοτεί τις, δικές μου τουλάχιστον, λέξεις.

Εσύ άρχισες! Όχι, εσύ!

Δυο παιδιά στην πρώτη τους εφηβεία μαλώνουν:

— Δεν σου δίνω τα λεφτά μου για παγωτό. Να πάρεις με τα δικά σου λεφτά. Κι αν δεν έχεις, δεν με νοιάζει. Όλη τη βδομάδα εγώ πληρώνω συνέχεια. Είναι άδικο. Δεν σου δίνω άλλα. Όλο λες ότι θα μου τα δώσεις πίσω κι όλο ζητάς κι άλλα. Άντε, το ’χεις βρει τώρα: επειδή κάνουμε λίγη παρέα, νομίζεις ότι θα πληρώνω πάντα εγώ. Βαρέθηκα. Δεν είμαι κορόιδο, ξέρεις. Εγώ δουλεύω για το χαρτζιλίκι μου και προσέχω πού το ξοδεύω. Να πας να δουλέψεις κι εσύ, να δεις τη γλύκα…

— Ναι, καλά. Εντάξει. Θυμάσαι όμως πέρσι που με χτύπησες με κείνο το καδρόνι; Είμαι πιο μικρός από σένα, κι όμως με χτύπησες και μ’ έστειλες για τρεις ολόκληρους μήνες στο νοσοκομείο. Όσον καιρό εσύ και οι άλλοι παίζατε και κάνατε τα μπάνια σας το καλοκαίρι, εγώ ήμουν ακίνητος στο κρεβάτι. Και όχι μόνο αυτό, αλλά και όταν ήμουν πεσμένος μες στα αίματα, βρήκες ευκαιρία και μου πήρες όλα μου τα λεφτά. Κι από πάνω, όταν έβγαλα το γύψο και χρειαζόμουν λεφτά, με βοήθησες τάχα βάζοντάς με να δουλέψω σκληρά στο εργοστάσιο του πατέρα σου για ψίχουλα. Δώσε μου λοιπόν κι εσύ αυτά που μου χρωστάς. Δώσε μου τα λεφτά για το νοσοκομείο και τα φάρμακα, δώσε μου το καλοκαίρι που έχασα, δώσε μου τα λεφτά που μου έκλεψες και μετά μίλα…

Η γιαγιά σταμάτησε το παραμύθι, χωρίς ν’ αποκαλύψει τις εθνικότητες των παιδιών. Όσοι όμως άκουγαν προσεκτικά την ιστορία της, εύκολα έκαναν την αναγωγή του αφηγηματικού στον πραγματικό χρόνο και κατάλαβαν ότι κανένα από τα δυο παιδιά δεν είχε δίκιο, γιατί και τα δύο είχαν αδικήσει.

Κάπως έτσι βλέπω τους ένθεν και ένθεν ισχυρισμούς περί τα οικονομικά αυτές τις τελευταίες μέρες στις ελληνο-γερμανικές σχέσεις. Η διαφορά έγκειται στο ότι οι μεν πρώτοι διατυπώνονται από επίσημα κυβερνητικά χείλη (Γερμανός υπουργός οικονομικών), ενώ η ελληνική ανταπάντηση αρθρώθηκε από επίσημους, βέβαια, μη κυβερνητικούς όμως φορείς.

Αυτό που με εξοργίζει στην ελληνική μεριά —αυτή που με αφορά, άλλωστε— είναι το γεγονός ότι η θέση αυτή διατυπώθηκε από εκ διαμέτρου αντίθετες πολιτικές πλευρές. Η μία πλευρά έχει τα χίλια δίκια με το μέρος της, αλλά, συνδέοντας την επανάληψη του δίκαιου αιτήματός της με τα όσα εξέφρασε ο (θρασύς) Γερμανός υπουργός, έκανε ένα διπλό σοβαρότατο σφάλμα. Από τη μια αποδυνάμωσε τη θέση της σ’ ένα επίπεδο συγκυριακού πάρε-δώσε. Η εδώ και δεκαετίες διατυπωμένη απαίτηση των αντιστασιακών οργανώσεων, για την αποπληρωμή εκ μέρους της Γερμανίας του υποχρεωτικού δανείου και την καταβολή αποζημιώσεων για τις καταστροφές που υπέστη η χώρα στη διάρκεια της ναζιστικής κατοχής, είναι δίκαιη ιστορικά, δίκαιη καθεαυτήν (άλλωστε, άλλες χώρες έχουν ήδη αποζημιωθεί). Δεν μπορεί επομένως να συνδέεται με οποιαδήποτε “αγενή” γερμανική δήλωση σε κάποια τυχαία δύσκολη χρονική συγκυρία.

Από την άλλη, δόθηκε η ευκαιρία για καπήλευση του αιτήματος από έναν πολιτικό χώρο άκρως λαϊκίζοντα και πατριδοκάπηλο. Είναι αδιανόητο να βρίσκουν βήμα και να αιτούνται αποζημιώσεις από τους κατακτητές αυτοί που σ' εκείνα τα μαύρα χρόνια τόσο αγαστά (και, κυρίως, προσοδοφόρα) είχαν συνεργαστεί μαζί τους στην προσπάθεια καθυπόταξης του χειμαζόμενου και αντιστεκόμενου λαού. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί τραγικό ανέκδοτο η όλη υπόθεση, αν δεν κουβαλούσε τόση υποκρισία αλλά και τόσους κινδύνους για το παρόν και το μέλλον.

ΥΓ: Κατά τα άλλα και ανεξάρτητα από το παρελθόν —που έχουμε συχνά την τάση να προβάλλουμε ως άλλοθι για τις παρούσες αδυναμίες μας—, μάλλον είναι καιρός να στρωθούμε στο συμμάζεμα των δημόσιων οικονομικών, αλλά και στον εξορθολογισμό της ιδιωτικής μας οικονομικής συμπεριφοράς. Τα παιδιά μας έχουν δίκιο να είναι εξοργισμένα, αφού δεν ξεκινούν πια από το μηδέν, αλλά υπό το μηδέν όχι μόνο από κλιματολογική άποψη αλλά και από οικονομική.

Εις άγραν αισιοδοξίας

Έψαχνα πεισματωμένη να βρω κάτι ευοίωνο για να ξεκινήσω την καινούργια ιστολογική χρονιά με χαμόγελο. Από τα δύσκολα με ’βγαλε το ερώτημα: Τι με κάνει να χαμογελώ με κατάφαση στη ζωή; Η απάντηση ξεπήδησε αβίαστα, και μάλιστα διττή:

τα παιδιά (κάθε ηλικίας και εποχής)

(Φωτ. Γιάννη Μαργαρίτη)

και

η ανατολή (ουράνιου ή μη σώματος), κατά προτίμηση στη θάλασσα

Ανατολή στην Άνδρο (1998)

Εσείς με τι χαμογελάτε; Για να το συμπληρώσω στις ευχές μου, που για την ώρα είναι:

Υγιές, Χαρούμενο, Δημιουργικό και Ενεργό το 2010 για όλες και όλους σας!

Τα απόνερα του 2009

Να τα πούμε;

Τα κάλαντα του Νικηφόρου Λύτρα

•    Οι καπνιστές υπό διωγμόν (;)

•    Γρίπη των πτηνών, γρίπη των χοίρων, γρίπη γενικώς

•    Εμβόλια, φαρμακοβιομηχανίες, γιατροί, κυβερνητικό και μιντιακό κομφούζιο

•    Οικονομική κρίση, φούσκες, χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, επενδυτικοί κολοσσοί, κρατική στήριξη από τις κυβερνήσεις (στους υπαίτιους)

•    Κατασχέσεις, απολύσεις, ανεργία, flexicurity, επισφάλεια, stagiaires, ανασφάλεια, εργολάβοι του Δημοσίου, Κωνσταντίνα Κούνεβα

•    Οίκοι ανοχής, μηδενική αξιολόγηση (όπα! μάλλον κάτι μπέρδεψα σ’ αυτά τα δύο)

•    Ευρωεκλογές, αποχή

•    Μπαράκ Ομπάμα

•    Νόμπελ ειρήνης — Αφγανιστάν, Ιράκ, Ιράν, Παλαιστίνη, Ουιγούροι

•    Μπερλουσκόνι κίτρινος (άρχων ΜΜΕ), ροζ (από σκάνδαλα), μαύρος (λόγω πολιτικού προσανατολισμού) και κόκκινος (από καθεδρικό ναό στα άρτι ανακαινισμένα μούτρα)

•    Απόσυρση παλιών αυτοκινήτων για την ενίσχυση της οικονομίας (της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Ιαπωνίας, της Κορέας κ.λπ.)

•    Εθνικές εκλογές, αποχή (κι εδώ), έλλειμμα, χρέος, αλήθειες και ψέματα

•    Το ανέκδοτο της ενωμένης Αριστεράς (οποίος κλαυσίγελως): Αλέξης, Αλέκος και Αλέκα (κάτι τρέχει με το όνομα, δεν μπορεί…)

•    e-government, πράσινη ανάπτυξη, προστασία (;) του πολίτη, δικαιώματα, σακίδιο με μολότοφ και πιτζάμες

•    Πυρκαγιές (ξανά και ξανά και… άντε πάλι)

•    Κλιματική αλλαγή, Παγκόσμια Διάσκεψη της Κοπεγχάγης, (μη) δεσμεύσεις

•    Αν η Γη ήταν τράπεζα, οι κυβερνήσεις θα την είχαν σώσει

•    Σταυροί στις σχολικές αίθουσες, (όχι) τζαμιά στην Ελβετία

•    Πρόσφυγες, μετανάστες: “λαθραίοι” άνθρωποι

•    Αναχωρήσεις θορυβώδεις ή διακριτικές (αλφαβητικά, για να μην παρεξηγηθούμε): Αλέξανδρος Αργυρίου, Μαρία Δημητριάδη, Maurice Jarre, Σπύρος Καλογήρου, David Carradine, Νίκος Κάσδαγλης, Edward Kennedy, Χρήστος Λαμπράκης, Γιάννης Μόραλης, Αλέκα Παΐζη, Μιχάλης Παπαγιαννάκης, Έλλη Παππά, Γαλάτεια Σαράντη, Ευγένιος Σπαθάρης, Δανάη Στρατηγοπούλου, Πάνος Τζαβέλας, Michael Jackson

•    Και μέσα σ’ όλα αυτά, να και η ΑΕΚ στον κατήφορο χωρίς φρένα και φρένας!!!

Δια ταύτα εύχομαι σ’ όλες και όλους

η καινούργια Χρονιά να είναι, τουλάχιστον, Κ α λ ύ τ ε ρ η

Καθυστερημένη συμπλήρωση

Για την προχθεσινή ανάρτηση

Το φύλο των Χριστουγέννων

Είναι πολλά τα άρθρα που δημοσιεύονται τέτοιες μέρες για τον Άγιο Βασίλη και την όλη ατμόσφαιρα που περιβάλλει το μύθο του. Από την όλη διαδικασία το πιο μαγικό στάδιο είναι όταν αποκτούν τα παιδιά το δώρο που ακριβώς επιθύμησαν· γι’ αυτό είναι και το πιο χαρούμενο. Όμως το πιο γοητευτικό διάστημα είναι εκείνο στο οποίο τα παιδιά προσπαθούν να κάνουν τη δύσκολη επιλογή και ν’ αποφασίσουν ποιο τελικά δώρο θα ζητήσουν στο γράμμα που με τόση προσδοκία θα συντάξουν με παραλήπτη τον αγαπημένο τους άγιο, που είναι άλλωστε και ο πρώτος που μαθαίνουν.

Σ’ ένα τέτοιο λοιπόν άρθρο, σχετικό με τα γράμματα στον Άγιο Βασίλη, την προσοχή μου τράβηξε μια λεπτομέρεια χαμένη μέσα στο πλήθος των χαριτωμένων πληροφοριών: «Παίρνουμε γράμματα και από αρκετούς ενήλικες, ιδιαίτερα μητέρες που θέλουν κάποιος να τις ακούσει, κάπου να εναποθέσουν τη σκέψη τους», μας λέει μία από τις υπευθύνους των Ελληνικών Ταχυδρομείων.

Προσπερνώ —χωρίς καθόλου να το παραγνωρίζω— το γενικό, που αφορά στα προβλήματα των ενηλίκων, και στέκομαι στις μητέρες. Αναρωτιέμαι για το πώς φτάνει μια μητέρα να γράψει ένα τέτοιο γράμμα. Ποια μοναξιά την οδηγεί μέχρι εκεί; Ποια αδιέξοδα τη στριμώχνουν τέτοιες μέρες “χαράς και αγάπης”; Τη φαντάζομαι ολομόναχη να βολοδέρνει ολημερίς με τη φροντίδα για το μεγάλωμα των παιδιών της. Την ακούω ν’ αναστενάζει, να μονολογεί, να ρωτάει και απόκριση να μην παίρνει. Βλέπω τις σκέψεις της να πεταρίζουν σαν τρομαγμένα πουλιά σε κλειστό δωμάτιο. Αγγίζω την ερημιά της. Να βαρέθηκε άραγε ν’ ακούει την ηχώ της φωνής της; Να πίστεψε τάχα ότι το γράψιμο θα της πρόσφερε κάποιο στήριγμα; Έκλεψε μήπως από τα κάλαντα το χαρτί και το καλαμάρι ψάχνοντας για συμπονετικό ακροατή;

Μάλλον αφέθηκε να βυθιστεί κι αυτή στις ιστορίες που λέει στα παιδιά της αναζητώντας ένα έσχατο καταφύγιο. Εκεί, στον φανταστικό κόσμο του παραμυθιού, όπου πάντα υπάρχει κάποιος καλόβουλος (άγιος, ξωτικό, νεράιδα), που ακούει, ανταποκρίνεται και πραγματοποιεί δια μαγείας τις ευχές και τις επιθυμίες των ταλαιπωρημένων. Η Σταχτοπούτα, η Χιονάτη, η Ωραία Κοιμωμένη μ’ αυτόν τον τρόπο σώθηκαν και παντρεύτηκαν.

Λέτε να σταμάτησαν οι ανάγκες τους για βοήθεια, όταν έγιναν μητέρες;