Και το σώμα θυμάται

Θυμήσου, Σώμα…

Σώμα, θυμήσου όχι μόνο το πόσο αγαπήθηκες,

όχι μονάχα τα κρεββάτια όπου πλάγιασες,

αλλά κ’ εκείνες τες επιθυμίες που για σένα

γυάλιζαν μες στα μάτια φανερά,

κ’ ετρέμανε μες στην φωνή —  και κάποιο

τυχαίον εμπόδιο τες ματαίωσε.

Τώρα που είναι όλα πια μέσα στο παρελθόν,

μοιάζει σχεδόν και στες επιθυμίες

εκείνες σαν να δόθηκες — πώς γυάλιζαν,

θυμήσου, μες στα μάτια που σε κύτταζαν·

πώς έτρεμαν μες στην φωνή, για σε, θυμήσου, σώμα.

Κ. Π. Καβάφης

Ακούμπησε το βιβλίο ανοιχτό πάνω στο τραπεζάκι δίπλα της και το βλέμμα της χάθηκε στα μολυβένια σύννεφα του Οκτώβρη. Καθώς σήκωσε την κούπα με τον καφέ, κοίταξε το μπράτσο της. Πότε χτύπησε; Παρατήρησε τα πόδια της. Πώς έγιναν όλες αυτές οι μελανιές; Κάποιες ξεθώριαζαν ήδη κιτρινωπές, αλλά πολύ κοντά τους είχαν εμφανιστεί καινούργιες, κατάμαυρες ακόμη.

Θυμήθηκε ότι τη νύχτα είχε σηκωθεί να πιει νερό κι από συνήθεια δεν άναψε το φως. Μέχρι να φτάσει στην κουζίνα δυο πόμολα την άδραξαν από το μπράτσο και το χαμηλό ντουλαπάκι του διαδρόμου σταμάτησε το αριστερό της γόνατο. Πάντα στα ίδια εμπόδια. Α, και το τραπέζι του σαλονιού έδειχνε αδυναμία στη δεξιά της γάμπα. Αν και κείνο ήταν πιο ψυχοπονιάρικο. Με στρογγυλεμένες γωνίες τη μελάνιαζε χωρίς να τη γδέρνει. Κάτι ήταν κι αυτό.

Αναρωτήθηκε γιατί αυτά τα χτυπήματα, ξανά και ξανά. Θαρρείς και γύρισε στην άγαρμπη εφηβεία! Έκλεισε τα μάτια προσπαθώντας να επαναλάβει νοερά αυτές τις μικρές οδυνηρές μετακινήσεις. Και τότε κατάλαβε.

Το σώμα της έκανε τις παλιές του γνώριμες διαδρομές. Θυμόταν κι ακολουθούσε το χάρτη του σπιτιού που το αγκάλιασε για τριάντα, και βάλε, χρόνια. Τώρα, στον καινούργιο χώρο, λειτουργούσε σαν τον τυφλό που του άλλαξαν τη διάταξη των επίπλων χωρίς να τον ειδοποιήσουν.

Μετά τη μετακόμισή της, τη ρωτούσαν συχνά αν βολεύτηκε στο καινούργιο σπίτι. Η απάντηση έβγαινε διστακτική και ασαφής:

— Είναι η νέα μου κατοικία. Δεν έχει γίνει ακόμη σπίτι μου.

Δεν μπορούσε να το εξηγήσει καλύτερα. Μια πολύ καλή φίλη με ευαισθησία σχολίασε ότι πρέπει να δημιουργήσει νέες αναμνήσεις κι εκείνη βρήκε πολύ εύστοχη αυτή την παρατήρηση. Ναι, χρειάζεται χρόνος, ζωή βιωμένη στον εκάστοτε χώρο για να γίνει οικείος κι αυτός.

Τώρα σκεφτόταν ότι η νέα της κατοικία θα έχει γίνει σπίτι της, όταν θα μπορεί να κινηθεί με κλειστά τα μάτια χωρίς να κουτουλήσει πουθενά.

Οι μελανιές είναι ο πόνος του σώματος που ακόμα θυμάται…

Οι αρχαίοι μύθοι και το σήμερα

Στον ομώνυμο πλατωνικό διάλογο ο μεγάλος σοφιστής Πρωταγόρας παρουσιάζει τη δική του εκδοχή για το γιατί και πώς συγκροτήθηκαν οι πρώτες ανθρώπινες κοινωνίες με τον γνωστό μύθο του Προμηθέα. Σύμφωνα μ’ αυτόν, όταν οι θεοί έπλασαν τα όντα και πριν τους δώσουν ζωή, ανέθεσαν σε δύο Τιτάνες, τον Προμηθέα και τον Επιμηθέα, να μοιράσουν σ’ αυτά τις ιδιότητες που θα τους εξασφάλιζαν την επιβίωση.

Ο Επιμηθέας έπεισε τον αδελφό του να τον αφήσει να κάνει αυτός τη μοιρασιά και ξεκίνησε το έργο του. Σ’ άλλα ζώα έδωσε δύναμη και ολιγοτοκία, σ’ άλλα ταχύτητα και πολυτοκία, σ’ άλλα φτερά και σ’ άλλα υπόγεια κατοικία, σ’ άλλα πυκνό τρίχωμα και σ’ άλλα οπλές, άλλα τα έκανε σαρκοφάγα και άλλα φυτοφάγα. Επειδή όμως ο Επιμηθέας, όπως το υποδήλωνε και το όνομά του, σκεφτόταν πάντα εκ των υστέρων (ἐπί-μηθεῖτο), δεν προνόησε. Έτσι, όταν ήρθε η σειρά του ανθρώπου, διαπίστωσε ότι είχε εξαντλήσει όλες τις ιδιότητες, οπότε αυτός ήρθε στη ζωή ανυπεράσπιστος, χωρίς εφόδια για την επιβίωσή του. Ο Προμηθέας, για να διορθώσει το σφάλμα του αδελφού του, έκλεψε από το κοινό εργαστήρι του Ήφαιστου και της Αθηνάς και χάρισε στους ανθρώπους τη φωτιά και την τέχνη της κατασκευής. Υπέστη βέβαια τις γνωστές συνέπειες από το θυμό του Δία, αλλά αυτή είναι μια άλλη ιστορία.

Οι άνθρωποι λοιπόν με τα δώρα του Προμηθέα διαμόρφωσαν γλώσσα, εξασφάλισαν τροφή, κατοικία και ενδυμασία. Ζούσαν όμως σκόρπιοι κι εξακολουθούσαν να κινδυνεύουν από τα θηρία, γιατί η τέχνη της κατασκευής δεν περιελάμβανε και την πολεμική τέχνη, που είναι μέρος της πολιτικής τέχνης, της ικανότητας δηλαδή συγκρότησης οργανωμένης κοινωνίας (πόλης). Προσπάθησαν τότε να προστατευθούν ζώντας σε ομάδες, αλλά οι προσπάθειές τους να συναθροιστούν και να χτίσουν πόλεις αποτύγχαναν, καθώς ο ένας αδικούσε τον άλλο, με συνέπεια να ξανασκορπίζονται και φυσικά να εξολοθρεύονται από τα θηρία. Τελικά, για να διασωθεί το ανθρώπινο γένος, παρενέβη ο Δίας και είπε στον Ερμή να δώσει στους ανθρώπους την αἰδώ και τη δίκη, δηλαδή την πολιτική τέχνη.

Η φωτογραφία από εδώ

Με αυτό το μύθο του ο Πρωταγόρας διατυπώνει την άποψη ότι αυτές οι δύο ιδιότητες δεν είναι έμφυτες στον άνθρωπο, αλλά επίκτητες, αφού του δόθηκαν ως δώρα, άρα μπορεί να τις διδαχθεί. Ταυτόχρονα όμως υποστηρίζει ότι η αἰδώς και η δίκη υπήρξαν καθοριστικά στοιχεία για την απόσπαση του ανθρώπου από την αρχέγονη κατάσταση και την εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού.

Με τη δίκη είναι προφανές ότι εννοείται η δικαιοσύνη. Όμως η αἰδώς είναι όρος που χρειάζεται να διευκρινιστεί. Η απόδοσή του με τη λέξη «ντροπή» δεν είναι απόλυτα ακριβής. Όχι τουλάχιστον με τη σημερινή σημασία που περιλαμβάνει και το ενοχικό αίσθημα, τις τύψεις. Την ντροπή που νιώθει κάποιος, αφού έχει κάνει κάτι κακό και τον ενοχλεί η συνείδησή του, οι αρχαίοι την απέδιδαν με τον όρο αἰσχύνη. Αντίθετα η αἰδώς αναφερόταν σ’ εκείνη την ντροπή που νιώθει κάποιος πριν κάνει κάτι κακό και που τον αποτρέπει από τη διάπραξή του. Εμπεριέχει δηλαδή το στοιχείο του σεβασμού.

Οι αρχαίοι Έλληνες επιδίωκαν τη δόξα ή, αλλιώς, την αναγνώριση της αξίας τους από το κοινωνικό τους σύνολο. Σέβονταν επομένως τη γνώμη που οι άλλοι θα σχημάτιζαν γι’ αυτούς. Δεν χρησιμοποιώ τον όρο «κοινή γνώμη», γιατί στις μέρες μας αυτός έχει υποβαθμιστεί από την ανωνυμία και την επιπολαιότητα της μάζας. Οι αρχαίοι όμως εννοούσαν τη γνώμη που διαμορφώνει το κοινωνικό σύνολο μέσω μιας διαδικασίας κρίσης με σαφή κριτήρια ηθικών αντιλήψεων. Ο σεβασμός δε αυτός προς τους άλλους οδηγούσε και στο σεβασμό του εαυτού. Η αρχαία λοιπόν αἰδώς ήταν η συνύφανση της ντροπής με το σεβασμό προς τους άλλους, που συνεπαγόταν και τον αυτοσεβασμό. Ένα συναίσθημα που λειτουργεί και ως κίνητρο για την εκτέλεση του χρέους και του καθήκοντος που επιβάλλει η κοινωνία στα μέλη της.

Ο Πλάτωνας στον εξαιρετικό αυτό διάλογό του παρουσιάζει τον νεαρό Σωκράτη να συζητάει με τον ώριμο Πρωταγόρα το ερώτημα τι είναι αρετή και αν αυτή μπορεί να διδαχθεί, με αφορμή την πρόθεση ενός νεαρού φίλου του φιλοσόφου να επιδιώξει μαθήματα περί πολιτικής τέχνης (αρετής) από τον μεγάλο σοφιστή.

Αφού υπενθυμίσω ότι το επίθετο «πολιτικός» χρησιμοποιόταν από τους αρχαίους για να δηλωθεί ότι κάτι σχετιζόταν με την «πόλιν», την οργανωμένη και συγκροτημένη κοινωνία, να συμπληρώσω ότι στη συνέχεια αυτού του πλατωνικού διαλόγου επισημαίνονται ως μόρια-μέρη της πολιτικής αρετής η δικαιοσύνη, η οσιότητα (: ευσέβεια) και η σωφροσύνη (: η συνετή σκέψη, η αυτοκυριαρχία). Ο Πρωταγόρας μάλιστα, που υποστηρίζει ότι η αρετή μπορεί να διδαχθεί, θα αναφέρει και ως βασικές μορφές της αγωγής την επιμέλεια, την άσκηση και τη διδασκαλία —παραλείποντας τη μίμηση, που προφανώς ενέχει τον κίνδυνο αρνητικών αποτελεσμάτων— και θα εξηγήσει τον παιδευτικό ρόλο της ποινής.

Ένα σημαντικό κεφάλαιο της ανθρώπινης σκέψης (και πράξης) έχει ανοίξει και έπεται συνέχεια…

Αλλαγή σχολικού περιβάλλοντος

Δυο βδομάδες στο καινούργιο σχολείο.

Στο παλιό δεν τόλμησα ακόμα να πάω. Δεν ξέρω κιόλας αν μπορώ, αν είμαι έτοιμη να το αντέξω. Δεκάξι χρόνια είναι αυτά. Η μισή μου επαγγελματική ζωή —η καριέρα δεν ταιριάζει ως όρος στους εκπαιδευτικούς. Δεκάξι χρόνια με μια μικρή σταθερή ομάδα ανθρώπων με αρκετές παραλλαγές κι άλλες τόσες αυξομειώσεις. Με συναδέλφους, που έγιναν σύντροφοι σ’ έναν αγώνα κοινό, με γέλιο και θυμούς, με πειράγματα και κατεβασμένα μούτρα, μια παρέα με τις συχνές διαφωνίες της και τη σταθερή αλληλεγγύη της. Δεκάξι χρόνια να υποδέχομαι κάθε Σεπτέμβρη και μια φρέσκια φουρνιά νέων παιδιών και να παρακολουθώ για μια τριετία τις προσπάθειες και τις επιτυχίες τους, τις ελπίδες και τις απογοητεύσεις τους, τα προβλήματα και τις τρέλες τους. Να παρακολουθώ τα μάτια τους, τη ζωή τους, την ψυχή τους…

Και τώρα… σε καινούργιο σχολείο. Το πρώτο δεκαήμερο κυλάει μόνο με τους συναδέλφους. Βλέμματα σύντομα και σταθερά, διερευνητικά. Οι αρχικές μικρές αναγνωριστικές φράσεις σιγά-σιγά πλαταίνουν, ανοίγονται προς τη γνωριμιά. Η αυθόρμητα ευγενική υποδοχή με αποσπά από την απομόνωση του νέου προσώπου. Διακρίνω κι εδώ λίγο-λίγο την όρεξη για δουλειά, την αγάπη για τα παιδιά —για το κάθε παιδί ξεχωριστά—, το μεράκι του δασκάλου. Εκπλήσσομαι με το πόσο γρήγορα αισθάνομαι οικείο το περιβάλλον. Βοηθάει σημαντικά και η ανταλλαγή των πρώτων πειραγμάτων. Εδώ είμαστε, λοιπόν. Αίσιοι οι οιωνοί.

Και με τα παιδιά; Τι γίνεται με τα παιδιά σ’ αυτή την περιοχή; Οι συνάδελφοι με καθησυχάζουν, αλλά εξακολουθώ να νιώθω όπως τότε που ως μαθήτρια άλλαξα σχολείο κι έπρεπε ν’ αντιμετωπίσω τους καινούργιους μου δασκάλους χωρίς την παρήγορη στήριξη των φίλων μου. Στον αγιασμό τα πρωτοσυναντώ. Είναι όμως υπερδιπλάσια σε πληθυσμό από το προηγούμενο σχολείο και δυσκολεύομαι να ξεδιαλύνω μέσα στη βοή του πλήθους τα μηνύματα που μ’ ενδιαφέρουν.

Πρώτη μέρα στην τάξη, με τα παιδιά της θεωρητικής κατεύθυνσης της Β΄ Λυκείου. Η στιγμή των πρώτων εντυπώσεων. Αφήνω τις σημειώσεις μου στην έδρα και συστήνομαι. Τριγυρνώ ανάμεσα στα θρανία και τα ενημερώνω γι’ αυτά που θα προσπαθήσουμε μαζί να κάνουμε. Επιστρέφω στην έδρα, τα κοιτώ και συναντώ γνώριμα βλέμματα. Βλέμματα ανήσυχα, ζωηρά. Βλέμματα επιφυλακτικά και μαζεμένα. Βλέμματα γεμάτα προσδοκία που με κόπο κρύβουν την αγωνία για τις απαιτήσεις της νέας χρονιάς. Βλέμματα που με την πρόκληση επιχειρούν να καλύψουν το σφίξιμο μπροστά στο καινούργιο άγνωστο πρόσωπο απέναντί τους. Εικόνα τόσο οικεία, σχεδόν αγαπημένη. Νιώθω τον σφιγμένο αυχένα μου να χαλαρώνει.

Ενώ μου αρέσει να βλέπω τα πρόσωπά τους, δεν θέλω να μείνω απέναντί τους. Κινούμαι και πάλι ανάμεσά τους. Ένα ανάλαφρο αστείο για μια ερωτηματική αντωνυμία που παραλίγο να καταλήξει ερωτική αντωνυμία σπάει τον πάγο. Ο ηλεκτρισμός της επιφύλαξης και της αναμέτρησης διαλύεται. Χέρια σηκωμένα, ερωτήσεις, σχόλια, διευκρινίσεις, απαντήσεις. Εξαιρετική η χημεία μας

Δεν κατάλαβα πώς πέρασε η ώρα… Δεν κατάλαβα πώς πέρασε η βδομάδα μέσα στην τάξη…

Καλή μας χρονιά!

Πού 'ν' το... Πού 'ν' το...

…το σχολικό εγχειρίδιο;

…το επαγγελματικό φωτοτυπικό μηχάνημα;

…το φωτοτυπικό χαρτί;

…το χρήμα στο ταμείο της Σχολικής Επιτροπής;

…η Σχολική Επιτροπή;

…το ολιγάριθμο σχολικό τμήμα;

…το σχολείο με τις επαρκείς αίθουσες;

…το σχολείο με το πλήρες εκπαιδευτικό, διοικητικό και βοηθητικό προσωπικό;

…το επαρκές εργαστήριο πληροφορικής για την «ερευνητική εργασία»;

…η σχολική βιβλιοθήκη;

…η πιλοτική δοκιμή των αλλαγών στο «Νέο Λύκειο» και η αντίστοιχη αξιολόγησή της;

…η έγκαιρη και πλήρης ενημέρωση των εκπαιδευτικών γι’ αυτές τις αλλαγές;

…η γενική εγκυκλοπαιδική και ακαδημαϊκή μόρφωση του «Γενικού» Λυκείου;

…το σχολείο του «πρώτα ο μαθητής»;

Πού είναι το ΦΙΛΟΤΙΜΟ;

Πού είναι η ουσιαστική ΕΥΘΙΞΙΑ;

Πού είναι η ΤΣΙΠΑ;

Όπως καταλάβατε, σταμάτησα να παίζω. Προσγειώθηκα —και περιμένω να υποδεχθώ τα παιδιά μου— στην απαράδεκτα αλλοπρόσαλλη πραγματικότητα της νέας σχολικής χρονιάς.

Προφανώς περνάμε μια εξαιρετικά δύσκολη περίοδο. Προφανώς πρέπει να περιοριστούν οι σπατάλες. Μου το σφύριξε το πορτοφόλι μου, όταν μου απαγόρευσε να πάω διακοπές, υπενθυμίζοντάς μου ότι κάποιοι συμπολίτες μου δυσκολεύονται να ντύσουν τα παιδιά τους και να γεμίσουν τα πιάτα στο τραπέζι τους.

Αλλά, από το σημείο αυτό μέχρι την κατάντια να εξανεμίζονται τα ελάχιστα εκπαιδευτικά μέσα που είχε στη διάθεσή του ο Έλληνας παιδαγωγός, η απόσταση είναι μεγάλη. Η επιστροφή στη δεκαετία του ’50 δεν είναι μόνο δυσάρεστη ή και οδυνηρή· είναι κυρίως αντιπαραγωγική και αντιαναπτυξιακή, για να μιλήσω με τους «αγοραίους» όρους της αγοράς. Με ποια προσόντα αυτά τα παιδιά, τελειώνοντας το σχολείο, θα αντιμετωπίσουν τα νέα, τόσο ανταγωνιστικά, δεδομένα;

Θα μου πείτε ότι κάποια —ελάχιστα— θα τα καταφέρουν μέσω του ιδιωτικού δρόμου χάρη στην οικονομική ισχύ των γονιών τους. Ναι, αλλά οι εξαιρέσεις δεν ορίζουν το σύνολο. Τα λιγοστά αυτά παιδιά δεν θα χαρακτηρίσουν το σύνολο της γενιάς τους. Και είναι αυτό ακριβώς το σύνολο των νέων ανθρώπων που θα κληθεί να σηκώσει την πατρίδα μας από τα Τάρταρα όπου τη ρίξαμε.

Με ρωτούσε φίλος καλός σε προηγούμενο σχόλιό του ποιες είναι οι προτεραιότητες σε περιόδους κρίσης. Μήπως κυριαρχούν τα βασικά ένστικτα, π.χ. της επιβίωσης, έναντι της παιδείας και του πολιτισμού;

Η απάντησή μου είναι ότι στο άτομο είναι αναμενόμενο να κυριαρχήσουν τα βασικά ένστικτα. Του το επιβάλλει η φύση. Η κοινωνία όμως λειτουργεί —ή δεν λειτουργεί— με διαφορετικούς νόμους. Νόμους, γραπτούς ή άγραφους, που στόχο έχουν τη δημιουργία και τη στήριξη των συνεκτικών δεσμών μεταξύ των μελών της. Η παιδεία και ο πολιτισμός, ενώ στο ατομικό βλέμμα φαντάζουν πολυτέλεια, για την κοινωνία αποτελούν ζωτικούς φορείς της συνοχής της. Και κοινωνία χωρίς συνοχή παύει εξ ορισμού να είναι κοινωνία. Διαλύεται, σβήνει, πεθαίνει. Για το κοινωνικό σύνολο επομένως είναι ζήτημα επιβίωσής της η μέριμνα για την παιδεία και τον πολιτισμό, όσο και η μέριμνα για την υγεία των μελών της. Όποιος το αγνοεί αυτό, αντιμάχεται τα «βασικά ένστικτα» της κοινωνίας!

Καταλήγω λοιπόν σ’ ένα τελευταίο ερώτημα:

Πού είναι η γνήσια ΦΙΛΟΠΑΤΡΙΑ;

Update: Με μια συμπλήρωση που μου θύμισε η Margo…

Παίζουμε κι άλλο;

Τα «γκαζάκια», που μου θύμισε η Καρυάτιδα στην προηγούμενη ανάρτηση, φαντάζομαι ότι στα σημερινά παιδιά θα προκαλούσαν μάλλον «εκρηκτικούς» συνειρμούς! Όμως ήταν ένα αγαπημένο παιχνίδι στην εποχή μου, αγορίστικο μεν, που δεν απέκλειε όμως και τα λιγοστά κορίτσια που δεν συγκινούνταν μόνο από τις κούκλες. Ήταν αυτά τα γυάλινα σφαιρίδια που αιχμαλώτιζαν στο κέντρο τους τα, μαγικά στα παιδικά μάτια, χρώματα. Στην Αίγυπτο τα λέγαμε μπίλιες, ενώ στα πολύ παλιά παιδικά βιβλία ονομάζονταν βώλοι —από την αρχαία ονομασία τους «βύλοι». Τότε εμφανίζονταν σε τρία κυρίως μεγέθη, αν και το μικρότερο απ’ αυτά το περιφρονούσαν τα μεγάλα παιδιά. Η φίλη μας ιστορικός θυμήθηκε το παιχνίδι με το «γαλατά», τον «μπάζο» και τον «παράμπαζο», όπου στήναμε εναλλάξ τις μπίλιες του ο κάθε παίκτης και, σημαδεύοντας από ικανή απόσταση τον «μπάζο» (την πρώτη), κερδίζαμε όσες μπίλιες αντιπάλων βρίσκονταν δεξιά απ’ αυτήν που πετυχαίναμε. Στο παιχνίδι αυτό η ρίψη του «γαλατά», με τον οποίο σημαδεύαμε, δεν υπάκουε σε συγκεκριμένους κανόνες. Το αντίθετο συνέβαινε στο «τρίγωνο», από το οποίο δυστυχώς δεν θυμάμαι παρά μόνο ότι οι παίκτες έστηναν τρεις μπίλιες έτσι που να σχηματίζουν ένα ισόπλευρο τρίγωνο και ότι ήταν υποχρεωμένοι να σημαδεύουν κρατώντας την μπίλια τους με τον λυγισμένο δείκτη και εκτοξεύοντάς την με τον αντίχειρα. Η κίνηση αυτή έδινε δύναμη στη ρίψη, αλλά απαιτούσε τεχνική για μικρές, κοντινές ρίψεις. Ίσως γι’ αυτό και να μην ήταν τόσο δημοφιλές. Επιπλέον δεν απέφερε και τα λάφυρα του προηγούμενου παιχνιδιού!

Update: Από συνομήλικο γκαζό-φιλο ξάδελφο για τον «γαλατά»

Λέγαμε αυτή την μπίλια έτσι γιατί ήταν λευκή. Συνήθως την κατασκευάζαμε μόνοι μας από στόκο που τον αφήναμε να ξεραθεί, αφού είχαμε κάνει την σφαιρική του επιφάνεια όσο το δυνατόν πιο λεία. Ήταν πολύ πιο μεγάλη από τις άλλες και γι’ αυτό ήταν δύσκολη η κατασκευή της. Μετά από το ’66-’67 πουλούσαν τέτοιες μπίλιες, βιομηχανοποιημένες πια, τα διάφορα ψιλικατζίδικα στις γειτονιές.

Οι «γαλατάδες» λόγω κατασκευής ήταν αρκετά βαρείς και εκεί οφειλόταν και η ακρίβεια στόχευσης. Είχαν καλύτερο πιάσιμο στο χέρι και με την ορμή (μάζα x επιτάχυνση) είχαν σχεδόν πάντα το αποτέλεσμα που θέλαμε. Γι’ αυτό και όταν παίζαμε ή θα είχαμε όλοι γαλατάδες ή κοινές γκαζές. Αυτό βέβαια το καταλάβαμε, αφού χάσαμε πολλά γκαζάκια από τους «έξυπνους»!

Μπίλιες ή "γκαζάκια"

Εξίσου αγαπημένα παιχνίδια ήταν η σβούρα και το γιογιό. Θα μου πείτε ότι αυτά είναι μάλλον μοναχικά παιχνίδια και θα συμφωνήσω. Όμως απαιτούσαν δεξιοτεχνία, γιατί δεν είχαν βέβαια τη σημερινή μορφή τους. Οι μεν σβούρες έπρεπε να τεθούν σε κίνηση από το παιδί με ένα σπάγκο που τυλιγόταν με πολλή προσοχή γύρω της, το δε γιογιό δεν λειτουργούσε με λάστιχο όπως τώρα, αλλά με σπάγκο κι αυτό. Παίζοντάς τα λοιπόν τα παιδιά, όχι μόνον εξασκούσαν τον έλεγχο και το συντονισμό λεπτών κινήσεων, αλλά και εφάρμοζαν βιωματικά μερικούς απλούς νόμους της φυσικής (ας αναφέρουμε μόνο τους σχετικούς με το κέντρο βάρους και τη βαρύτητα, την περιστροφική κίνηση και την αδράνεια).

Σβούρες και γιογιό

Το γιογιό μάλιστα φαίνεται πως ήταν γνωστό ήδη από την αρχαιότητα, όπως άλλωστε και τα πεντόβολα (τα «πεντάλιθα»), οι μαριονέτες (οι «πλαγγόνες»), αλλά και πολλά άλλα.

Γιογιό

Τα «εφτά παιχνίδια» ήταν ένα(!) παιχνίδι, που συνήθως προτιμούσαμε να το παίζουμε μόνοι μας, περιμένοντας και τα υπόλοιπα παιδιά να συγκεντρωθούν. Το μόνο που χρειαζόταν ήταν μια μπάλα κι ένας τοίχος. Συνίστατο σε εφτά διαφορετικούς τρόπους χειρισμού και ρίψης της μπάλας, πράγμα που συντελούσε τα μέγιστα στην εξάσκηση των κινητικών μας δεξιοτήτων —εν αγνοία μας. Καταλαβαίνετε ότι, αν τα παιδιά ήταν παραπάνω από δύο, δεν υπήρχε σ’ αυτή την ηλικία η απαραίτητη υπομονή μέχρι να έρθει η σειρά του καθενός να παίξει.

Θα θυμίσω ακόμη τις άπειρες εκδοχές που είχε το «σκοινάκι» για τα κορίτσια, το «σκοινί» ή «τραβηχτό» (την αρχαία ελκυστίνδα ή σκαπέρδα), που προτιμούσαν τα αγόρια και όσα ζωηρά κορίτσια κέρδιζαν το δικαίωμα συμμετοχής, και βέβαια τα «αγάλματα», όπως συνηθίζαμε να λέμε τα «στρατιωτάκια ακούνητα, αμίλητα, αγέλαστα» και τα οποία είδα και τους γονείς και τους θείους μου να παίζουν!

Σκαπέρδα

Άφησα τελευταίο το «σπάσιμο». Όχι βέβαια για να σας «τη σπάσω»! Αλλά γιατί είναι ένα παιχνίδι που πολύ θα ήθελα να δω τους μεγάλους σήμερα να «παίζουν». Τα παιδιά, χωρισμένα σε δυο ομάδες, παρατάσσονταν τα μεν απέναντι στα δε σε αρκετή απόσταση. Κρατιόντουσαν σφιχτά από τα χέρια και προκαλούσαν έναν αντίπαλο κάθε φορά να επιχειρήσει, τρέχοντας με φόρα, να «σπάσει» αυτές τις σφιχτές λαβές. Αν το κατάφερνε, διάλεγε όποιον αιχμάλωτο ήθελε από τους δύο, των οποίων τα χέρια δεν μπόρεσαν να συγκρατήσουν την ορμή του. Αν όχι, έμενε αυτός ως αιχμάλωτος. Απαραίτητος λοιπόν ο προσεκτικός υπολογισμός για την εύρεση του αδύναμου κρίκου, η ταχύτητα και φυσικά η δύναμη. Δύναμη για το «σπάσιμο», αλλά και δύναμη για την άμυνα.

Αυτή τη δύναμη και το πείσμα των σφιχτοδεμένων, έστω και μελανιασμένων, παιδικών χεριών νοσταλγώ. Τα έχουμε ανάγκη κι ελπίζω να μην τα έχουμε σπαταλήσει…

Πηγές για τα αρχαία παιχνίδια και τις φωτογραφίες τους:

http://www.ancientgreektoys.gr/     και

http://www.mikrosanagnostis.gr/thema-athina-mathekiafto.asp

Παιχνίδια... χρωστούμενα

Αρκετοί, πριν την ανάγνωση αυτού του σημειώματος, ίσως αναρωτηθούν γιατί έχει την ετικέτα «Παιδεία». Να θυμίσω όμως ότι το παιδί δεν έδωσε την ετυμολογική του ρίζα μόνο στην παιδεία αλλά και στο παιχνίδι. (Για το παίδεμα θα μιλήσουμε ίσως άλλη φορά!)

Το παιχνίδι λοιπόν πολύ νωρίς συνδέθηκε με την απόκτηση των πρώτων δεξιοτήτων, εμπειριών και γνώσεων του ανθρώπου. Εξάλλου και τα υπόλοιπα όντα της φύσης παίζοντας μαθαίνουν να εξασφαλίζουν την τροφή τους και να επιβιώνουν. Ο άνθρωπος με το παιχνίδι προετοιμάζεται για τη ζωή και τις απαιτήσεις της. Αναπτύσσει και καλλιεργεί σωματικές, ψυχικές, πνευματικές και κοινωνικές ικανότητες που θα αξιοποιήσει στη μετέπειτα πορεία του. Η παιδαγωγική σημασία του παιχνιδιού στα νεότερα χρόνια άρχισε δειλά-δειλά να διερευνάται και ν’ αναγνωρίζεται από το 18ο και το 19ο αιώνα. Να αναφέρω χαρακτηριστικά ότι θεωρήθηκε πολύ προχωρημένο για τα ελληνικά δεδομένα της εποχής το θέμα της διδακτορικής διατριβής του Γ. Βιζυηνού, που τυπώθηκε στη Λειψία: Das Kinderspiel in Bezug auf Psychologie und Paedagogik («Το παιδικό παιχνίδι υπό έποψη ψυχολογική και παιδαγωγική»).

Θα ήθελα να κάνω παρενθετικά και μια σύντομη παρατήρηση. Τα περισσότερα αθλήματα προέκυψαν ως εξέλιξη των πολεμικών δραστηριοτήτων του ανθρώπου σε καιρό ειρήνης, συντελώντας ταυτόχρονα στην ψυχική και σωματική του προετοιμασία για την πιθανή ενεργοποίησή τους σε μελλοντικές μάχες. Γι’ αυτό και ορθά ονομάζουμε τα μεν αθλήματα «αγωνίσματα», τις δε αθλητικές συναντήσεις «αγώνες» —που εμπεριέχουν και τον αγώνα και την αγωνία μιας μάχης. Είναι ευφημισμός, κατά κάποιο τρόπο, το να ονομάζει κανείς έναν ποδοσφαιρικό αγώνα «παιχνίδι», όπως δεν είναι ακριβής και η απόδοση των Ολυμπιακών αγώνων με το Olympic games ή το Jeux Olympiques!

Τα παιχνίδια, για τα οποία θέλω να μιλήσω, πρόσφεραν —και μπορούν να προσφέρουν ακόμη— την τόσο απαραίτητη για τα παιδιά σωματική κίνηση, όσο και τα στοιχεία της ευκινησίας, της ταχύτητας, της ανάπτυξης γρήγορων ανακλαστικών, της ομαδικότητας, της αλληλεγγύης και, βέβαια, της άμιλλας.

Υπήρξαν, φαίνεται, αρκετά παιχνίδια που αξιοποιούσαν το μαντίλι. Σ’ ένα από αυτά τα κοριτσάκια, καθισμένα κυκλικά καταγής με το πρόσωπο προς το κέντρο του κύκλου, έπρεπε να έχουν τον νου τους σ’ ένα κοριτσάκι που χοροπηδούσε γύρω-γύρω έξω από τον κύκλο, στις πλάτες τους. Αυτό το κοριτσάκι κρατούσε ένα μαντίλι, που έπρεπε να το αφήσει μυστικά πίσω από κάποιο από τα καθισμένα. Το καθισμένο, που έπαιρνε γρήγορα είδηση το μαντίλι πίσω του, έπρεπε να το πάρει, να σηκωθεί και να κυνηγήσει το όρθιο πριν εκείνο προλάβει να καθίσει στη θέση του. Δεν θυμάμαι ακριβώς όλους τους κανόνες αυτού του παιχνιδιού, που δεν το έπαιζα και πολύ, γιατί η παρέα μου ήταν τότε μεικτή και επιπλέον δεν πρόσφερε δράση και ένταση επαρκή να εκτονώσει τη ζωηράδα μας.

Εμείς προτιμούσαμε ένα άλλο παιχνίδι με μαντίλι. Χωριζόμασταν σε δυο ομάδες, παρατασσόμασταν η μία απέναντι στην άλλη σε αρκετή απόσταση και ορίζαμε κάποιον ουδέτερο να κρατάει το μαντίλι στη μέση αυτής της απόστασης. Αυτός ο ουδέτερος ήταν συνήθως ή κάποιος που αναγνώριζε τη βραδύτητά του ή κάποιος μεγάλος που δεν άντεχε άλλο τα επίμονα παρακάλια μας. Η κάθε ομάδα με μυστική συνεννόηση όριζε έναν αριθμό για κάθε μέλος της. Σκοπός του παιχνιδιού ήταν το κάθε παιδί, όταν άκουγε τον ουδέτερο να καλεί τον αριθμό του, να σπεύσει να πάρει το μαντίλι από το χέρι του και να το φέρει στην ομάδα του πριν ο αντίπαλος με τον αντίστοιχο αριθμό προλάβει να τον ακουμπήσει. Αν το κατάφερνε, το ηττημένο αντίπαλο παιδί έπρεπε να περάσει σ’ αυτή την ομάδα ως αιχμάλωτος και αντίστροφα. Μπορείτε να φανταστείτε πόσους κανόνες θεσπίζαμε ώστε να είναι δίκαιη η μοιρασιά όταν επέλεγε ο αρχηγός της κάθε ομάδας τα μέλη της. Γιατί η επιτυχία δεν εξαρτιόταν μόνο από την ταχύτητα. Μπορείτε επίσης να φανταστείτε με πόση εμβρίθεια γίνονταν οι μυστικές συσκέψεις για την ανάθεση των αριθμών, καθώς προσπαθούσαμε να μαντέψουμε ποιον αριθμό είχε ποιος από τους αντιπάλους!

Το μαντίλι

Στην Αλεξάνδρεια, εκείνο το μακρινό καιρό των παιδικών μου χρόνων τα «μήλα» δεν ήταν γνωστά. Εγώ τουλάχιστον τα γνώρισα και τα έπαιξα για πρώτη φορά εδώ, στην Ελλάδα. Το αντίστοιχο παιχνίδι, που συνάρπαζε όχι μόνο τα μικρά παιδιά αλλά μέχρι και τους μεγάλους εφήβους, ήταν το «γερμανικό». Παιζόταν με μεγάλη και βαριά μπάλα, ας πούμε ποδοσφαιρική. Τα παιδιά χωρίζονταν σε δυο ομάδες με μια γραμμή ανάμεσά τους. Κάθε ομάδα επέλεγε έναν παίκτη που έπαιρνε θέση πίσω από την αντίπαλη ομάδα, σε χώρο που οριζόταν κι αυτός με γραμμή. Και άρχιζαν οι ρίψεις και τα χτυπήματα. Η διαφορά αυτού του παιχνιδιού από τα «μήλα» ήταν ότι σ’ αυτό έριχναν τη μπάλα και χτυπούσαν όλοι οι παίκτες όλους τους αντιπάλους, εκτός βέβαια από τους δύο μοναχικούς. Αν θυμηθείτε πώς ήταν κατασκευασμένες οι μπάλες του ποδοσφαίρου στις αρχές της δεκαετίας του ’60, μπορείτε να καταλάβετε τα «παράσημα» από γρατζουνιές και μελανιές που κουβαλούσαμε με καμάρι μετά από κάθε συνάντηση. Μπορείτε επίσης να κατανοήσετε πόσο εύκολα μας έπαιρνε ο ύπνος, όταν οι γονείς μας κατάφερναν να μας μαζέψουν για το σπίτι!

Το γερμανικό

Κανονικά αυτή η ανάρτηση έπρεπε να γίνει στην αρχή του καλοκαιριού ή ακόμη και την άνοιξη, για να έχει κάποια στοιχειώδη επικαιρότητα. Αλλά… τέλος πάντων. Ξεμύτισε τώρα ένα ξωτικό και μου γαργάλησε τα χέρια. Μπορούσα ν’ αντισταθώ; Μπορούσα; Ε;

Μουσικά όργανα

Σχόλια στην προηγούμενη ανάρτησή μου, που αφορούσαν τη σχέση μου με τα μουσικά όργανα, ανέσυραν στην επιφάνεια ξεχασμένες, καταχωνιασμένες αναμνήσεις.

Έχω αναφέρει επανειλημμένα ότι δεν διαθέτω μουσικές γνώσεις. Ομολόγησα στην Ελένη και την Άστρια ότι, προς μεγάλη μου δυστυχία, υπήρξα κι εξακολουθώ να είμαι παράφωνη με σποραδικές αναλαμπές. Συμπληρώνω ότι δεν ξέρω να παίζω κανένα μουσικό όργανο, αν και μπορώ να «βγάλω», αφελώς και μόνο με το δεξί χέρι, τη βασική μελωδία που μ’ ενδιαφέρει στο πιάνο, το αρμόνιο ή τη μελόντικα.

Ωστόσο το σχόλιο της Roadartist, για το πολλαπλό όφελος που θα είχαν τα παιδιά αν η εκμάθηση ενός μουσικού οργάνου συμπεριλαμβανόταν στη βασική τους εκπαίδευση, με μετέφερε (πάλι!) στα παιδικά μου χρόνια.

Πρωτοπήγα νηπιαγωγείο στα τέσσερά μου χρόνια στο γερμανικό σχολείο της Αλεξάνδρειας. Στην επόμενη τάξη —προσχολική (Vorschule) τη λέγαμε— είχαμε την πρώτη μας επαφή με τα γράμματα και τους αριθμούς (καλλιγραφία και απλές αριθμητικές πράξεις σε τετράδια με τρίγραμμες και quadrillé, αντίστοιχα, σελίδες). Έπρεπε όμως και δύο φορές την εβδομάδα, στην ώρα της Μουσικής, να εξοικειωνόμαστε και να παίζουμε κάποιο από τα απλά μουσικά όργανα που διέθετε το σχολείο. Θυμάμαι τρίγωνα, ντέφια, φλογέρες, μικρά τάσια…

Ήμουν πολύ δύσκολο παιδί. Κλειστό και ταυτόχρονα καθόλου διεκδικητικό. Πέρασα λοιπόν δύσκολες στιγμές μέχρι να μάθω με ποιο μουσικό όργανο θα δενόμουν. Θα μου άρεσε; Κι αν όχι, πώς θα άντεχα; Ωστόσο ένιωσα τυχερή που μου έλαχε το μικρό ξυλόφωνο, γιατί δεν συμπαθούσα και πολύ τον ήχο του μεταλλόφωνου, που μου φαινόταν ψυχρός στην οξύτητά του. Έτσι κύλησαν ομαλά οι ώρες που μαθαίναμε απλά παιδικά τραγουδάκια μέχρι και τη Δευτέρα δημοτικού, οπότε και άλλαξα σχολείο.

Αυτή η παιδική εμπειρία, που μόνο θετικά αξιολογήθηκε μέσα μου, μου γεννά μιαν ακαθόριστη νοσταλγία, κάθε φορά που ακούω ξυλόφωνο, παρόλο που σπάνια το συναντώ. Έψαξα λοιπόν και βρήκα για να μοιραστώ μαζί σας την ακόλουθη εκτέλεση ενός έργου του πολυαγαπημένου Astor Piazzola!

Βρήκα όμως και το ακόλουθο φιλμάκι, που δείχνει το πώς μία διαφήμιση μπορεί να έχει και πρωτοτυπία και ποιότητα, καμιά φορά ανεξάρτητη από την αντίστοιχη ποιότητα ή πρωτοτυπία του διαφημιζόμενου προϊόντος!