Πλασιέ της γνώσης

Ένα από τα δυσκολότερα πράγματα που υποχρεώνει η εποχή μας τους δασκάλους να κάνουν είναι να λειτουργήσουν σαν πλασιέ της γνώσης που προσπαθούν να μεταδώσουν. Σε καιρούς σαν τους δικούς μας, κυνικούς και ισοπεδωτικά ωφελιμιστικούς, καλούνται συνεχώς να πείθουν τα παιδιά για την αναγκαιότητα της προσφερόμενης γνώσης.

Ο δάσκαλος πρέπει να τα πείσει γιατί πρέπει να μάθουν τα διαφορετικά ι και ο και ε της ορθογραφίας μας και γιατί είναι απαραίτητος ο τονισμός. Ο μαθηματικός πρέπει να τους εξηγήσει πώς η γεωμετρία θα τους βοηθήσει ν’ αγοράσουν τη σωστή ποσότητα μπογιάς για να βάψουν το σπίτι τους ή το σωστό μέγεθος χαλιού για το δωμάτιό τους και πώς η άλγεβρα θα οξύνει τη λογιστική και αφαιρετική ικανότητα του μυαλού τους. Ο χημικός θα πρέπει να τους θυμίσει ότι το μαγείρεμα και η αφαίρεση των λεκέδων εφαρμογή της χημείας είναι. Ακόμα και ο φυσικός υποχρεώνεται να τους αναδείξει ότι οι πηγές ενέργειας που χρησιμοποιούν ή θα έπρεπε να χρησιμοποιούν στην καθημερινότητά τους, όπως και όλες οι μηχανές, από τα απλούστερα εργαλεία μέχρι τις πολυπλοκότερες συσκευές, είναι αποτέλεσμα της εξέλιξης της επιστήμης του. Ο δε φιλόλογος, ο κακόμοιρος, μονίμως προσπαθεί ν’ αποκαλύψει στα μάτια των παιδιών τη δύναμη του σωστού χειρισμού του προφορικού και γραπτού λόγου, τη διαρκώς επίκαιρη σοφία της ιστορίας, τον άυλο πλούτο από τα ταξίδια στη λογοτεχνία.

Ο εκπαιδευτικός σήμερα πρέπει να κονταροχτυπηθεί με τον κυρίαρχο κανόνα της εποχής, που εξισώνει τα πάντα —αν δεν τα υποκαθιστά κιόλας— με την υλική/ανταλλακτική τους αξία. Η χειρότερη επίπτωση που επέφερε στον πολιτισμό μας η επικυριαρχία των νόμων της αγοράς σ’ όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης ύπαρξης είναι ότι χάθηκε η αξία της γνώσης γενικά για τον εσωτερικό κόσμο του ίδιου του ανθρώπου, είτε ως ατόμου είτε ως συλλογικότητας. Υπονομεύτηκε και, τελικά, εξουδετερώθηκε η γοητεία της γνωστικής διαδικασίας καθεαυτήν. Πού είναι πλέον η έκπληξη; Πού είναι η βίωση της ικανοποίησης τη μαγική στιγμή που ένα βασανιστικό ερώτημα συναντά την απάντησή του; Πού είναι τα ερωτήματα, εδώ που τα λέμε; Πού είναι το όλο γλυκιά προσδοκία χτυποκάρδι του εξερευνητή, που βαδίζει ψηλαφητά και κοπιαστικά στον άγνωστο χώρο; Πού είναι η νικηφόρα αίσθηση της ανακάλυψης ενός νέου κόσμου;

Αυτό το διακρίνουμε μόνο ως νοσταλγική ανάμνηση στο κατάπληκτο βλέμμα των νηπίων, όταν αρχίζουν να παίρνουν τις πρώτες ζωτικές απαντήσεις τους, και στη βαθιά προσηλωμένη και γεμάτη περιέργεια «διάλυση» των παιχνιδιών από τα παιδικά χέρια.

Αλλά… Υπάρχουν και κάποιες ελάχιστες ευτυχείς στιγμές για όσους κοιτάζουν τα παιδιά στα μάτια. Κάποια στιγμή μέσα στη μουντή σχολική τάξη που κάποιο παιδικό βλέμμα αστράφτει, γιατί ανακάλυψε την απάντηση σε μια κρυφή του ερώτηση. Κάποια στιγμή που το εφηβικό βλέμμα αποκαλύπτει την κατανόηση επιτέλους μιας δύσκολης έννοιας. Κάποια στιγμή που το νεανικό βλέμμα ομολογεί τη συγκίνηση μιας ανακάλυψης.

Σπανίζουν αυτές οι στιγμές, ομολογουμένως. Είναι όμως τόσο έντονες και τόσο πολύτιμες για όποιον εκπαιδευτικό τις μοιραστεί σιωπηλά με την τάξη του, που τον κάνουν να ξαναμπαίνει στη σχολική αίθουσα πεισμένος ότι το έργο του δεν είναι σισύφειο.

Ρίξτε μια ματιά κι εδώ: Παιδικές ερωτήσεις, Πες μου, γιαγιά, Μάθημα λογοτεχνίας

Αντιμεταχώρηση

Δύο εικόνες από τις ειδήσεις της επικαιρότητας αναδεικνύουν στοιχεία της κοινωνίας μας. Τις είδαμε όλοι μας. Ο καθένας και η καθεμιά μας αντέδρασε με τον τρόπο του ανάλογα με την ιδεολογική οπτική του. Πιθανόν κάποιοι να σταθούν στον κοινό παρονομαστή των δύο εικόνων, τη βία, και στη διαταραγμένη, οικονομικά και κοινωνικά, εποχή μας.

Ο Μ. Γλέζος δέχεται επίθεση

 
Ο Γ. Παναγόπουλος δέχεται επίθεση

Εγώ θα θέσω ένα λοξό ερώτημα:

Ποιες θα ήταν οι αντιδράσεις μας αν θα μπορούσαν να υπάρξουν οι αντίστροφες σκηνές; Θα μπορούσαν να υπάρξουν καν οι αντίστροφες φωτογραφίες; Θα μπορούσε δηλαδή το ένα πρόσωπο, το συγκεκριμένο όμως, που στέκεται μπροστά στα μικρόφωνα και δέχεται τα διάφορα αντικείμενα, να είναι το άλλο πρόσωπο που δέχεται την επίθεση των χημικών; Και αντίστροφα, θα μπορούσε το άλλο πρόσωπο, το συγκεκριμένο όμως, που ψεκάζεται από τους αστυνομικούς, να είναι στη θέση του προσώπου που μπροστά στα μικρόφωνα δέχεται τον προπηλακισμό από κάποιους συγκεντρωμένους;

Η δημόσια προσωπική ιστορία του καθενός από τους δύο δίνει άμεση την απάντηση.

Έτσι, για να προλάβω μόνο κάποια ισοπεδωτικά σχόλια.

ΥΓ: Το ζήτημα της προβοκάτσιας το αφήνω ασχολίαστο, ως άλλη διαφορετική πλευρά του θέματος.

Από μακριά ή από κοντά;

Στις πρώτες της επαφές με τις εικαστικές τέχνες, η πιο εμφατική συμβουλή που εισέπραττε από τους περισσότερους πιο έμπειρους από κείνη ήταν: «Μην πλησιάζεις τόσο κοντά στο έργο. Προσπάθησε να το δεις από απόσταση». Πρόσεξε και ότι στα περισσότερα μουσεία και τις πινακοθήκες φρόντιζαν οι υπεύθυνοι να προσφέρουν στο κοινό τον απαραίτητο χώρο γι’ αυτήν την από απόσταση οπτική. Υιοθέτησε λοιπόν αυτή την τακτική, αφού έβλεπε ότι της πρόσφερε καλύτερη εποπτεία του συνολικού έργου.

Απόλλων και Δάφνη του Gian Lorenzo Bernini

Καθώς μεγάλωνε, διαπίστωσε πως η πρακτική αυτή της αποστασιοποίησης ήταν εξίσου αποτελεσματική και σ’ άλλες περιστάσεις της ζωής. Κάθε που βυθιζόταν στο τέλμα της θλίψης, προσπαθούσε να συρθεί μέχρι τις όχθες της κι εκεί να ξετρυπώσει το μονοπάτι που θα την οδηγούσε στο ξέφωτο. Σε κάθε κρίσιμο αδιέξοδο που όρθωνε μπροστά της τους ψηλούς τοίχους του, εκείνη πισωπατούσε κομματάκι για να εντοπίσει εκείνα τα χαλαρά τούβλα που, αν τα ’σπρωχνε, θα την απεγκλώβιζαν. Κάθε φορά που ο θυμός σκοτείνιαζε τη σκέψη της και ακύρωνε τη βούλησή της, εκείνη απομακρυνόταν από τον εαυτό της, τον κοίταζε αυστηρά και ανακτούσε τον έλεγχό του.

Ωστόσο, δεν ήταν λίγες οι φορές που υπέκυψε στην επιθυμία να εξετάσει από κοντά τις πινελιές ενός ζωγράφου ή στην ανάγκη της να χαϊδέψει, έστω και με το βλέμμα, από κοντά τους πόρους ενός αγάλματος. Και ήταν πολύ περισσότερες οι φορές που έσκυψε πολύ κοντά, σχεδόν μυωπικά, να βρει το κουκούτσι του θυμού της· οι φορές που κατέβασε το κεφάλι και κουτούλισε με δύναμη το μέτωπό της στους τοίχους των αδιεξόδων της· οι φορές που τέντωσε τα χέρια πάνω από το κεφάλι και βούτηξε πιο βαθιά στη θλίψη της. Και βέβαια τους σπουδαιότερους ανθρώπους της ζωής της τους γνώρισε και τους αγάπησε, όταν ξεπέρασε τη γοητεία της από μακριά εικόνας τους και τους πλησίασε τόσο που να νιώσει την ανάσα της ζωής τους στα πνευμόνια της.

Από μακριά ή από κοντά; Το ερώτημα φαντάζει πλέον εντελώς θεωρητικό, αν όχι και ρητορικό. Kαι για την τέχνη και για τη ζωή.

Η κόρη του Ειρηνικού και των Άνδεων

Οι Άνδεις στον ορίζοντα του Σαντιάγκο

Το μάθημα της γεωγραφίας στο δημοτικό το αγαπούσα πολύ, γιατί μου πρόσφερε ταξίδια ποικίλα και απρόσμενα. Γι’ αυτό και πάντα απολάμβανα τις ερωτήσεις: Πού βρίσκεται η χώρα; Με ποιες άλλες χώρες συνορεύει; Ποια είναι τα ποτάμια της, τα βουνά της, οι θάλασσές της, η πρωτεύουσα και οι κυριότερες πόλεις της; Αντίθετα, αντιπαθούσα τις ερωτήσεις που αφορούσαν τα προϊόντα και τις οικονομικές δραστηριότητες κάθε χώρας. Ωστόσο, στο μάθημα για τη Χιλή με είχε εντυπωσιάσει η παραγωγή νίτρου, που οφειλόταν, λέει, στους τόνους περιττωμάτων που άφηναν στους βράχους της οι γλάροι. Δεν ξέρω αν αυτό ισχύει, πάντως αυτό συγκράτησε η μνήμη ύστερα από τόσες δεκαετίες, μαζί με τις Άνδεις και τους κόνδορες, και αποτέλεσε την πρώτη γνώση μου γι’ αυτή τη στενόμακρη χώρα στον μακρινό νότιο Ειρηνικό.

Δυο τρία χρόνια αργότερα το όνομα του Αλιέντε μ’ έκανε πάλι να ψηλαφήσω τη χώρα στην υδρόγειο σφαίρα και ν’ αναζητήσω περισσότερες πληροφορίες γι’ αυτήν. Είχα αρχίσει πια να καταλαβαίνω τη σημασία του οικονομικού παράγοντα. Στις τελευταίες τάξεις του γυμνασίου ανακάλυψα και τους αρχαίους προκολομβιανούς πολιτισμούς των Μάγια και των Ίνκας, που το ευρωποκεντρικό εκπαιδευτικό μας σύστημα αγνοούσε και εξακολουθεί, απ’ ό,τι ξέρω, να αγνοεί. Και ήρθε μετά η δικτατορία του Πινοσέτ να μου δείξει ξαφνικά πόσο κοντινός μας ήταν αυτός ο μακρινός λαός. Έτσι έμαθα και τον Πάμπλο Νερούδα και τον ένιωσα μέσα μου αδελφό με τη μουσική του Μ. Θεοδωράκη και τις φωνές των Μ. Φαραντούρη και Π. Πανδή στις γηπεδικές συναυλίες της μεταπολίτευσης.

Τα χρόνια πέρασαν. Τα διαβάσματα και η μουσική με ταξίδεψαν και σ’ άλλα, πολλά μέρη του πλανήτη. Δεν ήθελα να ξαναγυρίσω στη Χιλή μ’ αυτόν τον οδυνηρό τρόπο.

Όχι. Όχι, έτσι!

Κρίση και ακρισία

Μια εποχή κρίσης είναι πάντα μια κρίσιμη δοκιμασία για την κρίση μας. Είναι η περίοδος που η ζωή μας κρίνεται από την κριτική μας ικανότητα. Αν οι κρίσεις μας δεν είναι παρά επικρίσεις για τους άλλους και τις ευθύνες τους, δεν μπορούμε να περιμένουμε από κανένα κάποια ανταπόκριση. Αν προκρίνουμε τις αδιάκριτες πληροφορίες από την έγκριτη γνώση, με ποιους αντέχουμε να συγκριθούμε; Πόσες ακόμα διευκρινίσεις χρειαζόμαστε ώστε ν’ αρχίσουμε να διακρίνουμε το εἶναι από το ἔχειν; Αν αδυνατούμε να κάνουμε ένα δειλό βήμα αυτοκριτικής για τις άπειρες, μικρές ή μεγάλες, διακρίσεις που επιτρέψαμε να γίνουν στο όνομά μας, είμαστε αξιοκατάκριτοι. Αν αγνοούμε αδιακρίτως τα ουσιαστικά αιτήματα των καιρών μας, το ενδιαφέρον μας για το μέλλον είναι βαθύτατα υποκριτικό. Τι θα βρούμε να αποκριθούμε στην παραπονεμένη κριτική των παιδιών μας; Ή μήπως θεωρούμε πως η ακρισία μας είναι τόσο δυσδιάκριτη; Η έγκριση δεν παραχωρείται με κριτήριο την ηλικία. Η ιστορία των ανθρώπων παραμένει ο μεγάλος μας κριτής!

Η εποχή μας αγγλιστί

Έλαβα μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου το ακόλουθο κειμενάκι. Δυστυχώς αγνοώ τον εμπνευστή του, για να του ζητήσω την άδεια. Ελπίζοντας λοιπόν στην κατανόησή του το αναδημοσιεύω.

The Century of 'LESS'

It is true... in the 21st Century:

Our communication is …wireless

Our telephone is …cordless

Our cooking is …fireless

Our youth is …jobless

Our ladies are …topless

Our food is …fatless

Our labor is …effortless

Our conduct is …worthless

Our relations are …loveless

Our attitude is …careless

Our feelings are …heartless

Our politics is …shameless

Our education is …valueless

Our follies are …countless

Our arguments are …baseless

Our boss is …brainless

Our job is …thankless

Our salary is …less and less

Ρε, λες;

Η δική μου θάλασσα

Μεσόγειος θάλασσα

Έζησα στη ζωή μου δυο ευλογημένες από τον ήλιο χώρες. Γεννήθηκα κοντά στη θάλασσα και η χώρα μου έχει συνδέσει την πορεία της με τους θαλασσινούς ορίζοντες. Έφυγα από τη γενέτειρά μου και ήρθα στην πατρίδα μου δια θαλάσσης.

Η πρώτη εμπειρία, που αρκετά αργότερα θα μετουσιωθεί σε γνώση, των καθαρών αποχρώσεων του γαλανού ήρθε να ξεδιπλωθεί αργά αργά στα εκστασιασμένα παιδικά μάτια μου, όταν το καράβι είχε φτάσει πια στη μέση του ταξιδιού του. Τα λευκά ίχνη της διαδρομής του υπογράμμιζαν ένα βαθύ κυανό, που δεν είχα ποτέ ξαναδεί να βάφει την τόσο οικεία μου επιφάνεια της θάλασσας. Τα νερά στα νότια της Κρήτης μου εξηγούσαν επιτέλους γιατί στις παιδικές μας ζωγραφιές χρωματίζαμε τη θάλασσα μ’ ένα μπλε χωρίς προσμείξεις. Τη θάλασσα μέχρι τότε εγώ την ήξερα ελαφρά πρασινωπή, ακόμα και κιτρινωπή καμιά φορά. Αργότερα έμαθα στο σχολείο για τις προσχώσεις του Νείλου.

Η περιοχή Agami έξω από την Αλεξάνδρεια

Το μεγάλο ταξίδι τέλειωσε μια ηλιόλουστη παραμονή Χριστουγέννων. Ο ουρανός, πεντακάθαρος και καταγάλανος, στο μεγάλο μας λιμάνι ήταν μια νέα αποκάλυψη. Φάνταζε στα μάτια μου στερεός, σαν χειροπιαστός θόλος που θα κουτουλούσα πάνω του, αν με κάποιο μαγικό τρόπο απογειωνόμουν κάθετα. Δεν ήξερα μέχρι τότε ότι αυτό ακριβώς εννοούμε όταν λέμε γαλανό χρώμα. Κάτω από το φως του όλα τα χρώματα άπλωναν τις αποχρώσεις τους με πρωτόγνωρη καθαρότητα. Ανακάλυπτα μια νέα ορατότητα, που μέχρι τότε μου έκρυβε τόσο συχνά το χαμψίνι της ερήμου.

Αυτό που με παρηγορεί και μαλακώνει τη νοσταλγία μου για το εκεί και το τότε είναι ότι η ίδια θάλασσα τα ενώνει, σχεδόν σαν ομφάλιος λώρος, με το εδώ και το τώρα. Ο ίδιος ήλιος, που λατρεύτηκε κι από τους δυο λαούς στην πορεία τους από τα βάθη των αιώνων, αγκαλιάζει το εκεί και το εδώ.

Όσο βρισκόμουν εκεί βίωνα, σαν κληρονομιά οικογενειακή, τον πόθο για το εδώ. Όταν βρέθηκα εδώ, κράτησα μέσα μου ασύνειδο μα πολύτιμο φυλακτό το εκεί. Τότε κάτι μου έλειπε και το βρήκα εδώ. Τώρα κάτι παραπάνω έχω και αυτό το απέκτησα εκεί.