Η ζωή δεν μετριέται από τον αριθμό των αναπνοών μας, αλλά από τις στιγμές που μας έκοψαν την ανάσα (George Carlin)
Αγαπώ τη Θάλασσα
Αγαπώ τη Θάλασσα. Γιατί ξεκινάει με το θήτα των θέλω μου. Γιατί είναι ανοιχτή σαν τα άλφα που την απλώνουν. Γιατί το λάμδα της καμπυλώνει τη γλώσσα μου σε κύμα που σπάει μαλακά στο φράγμα των δοντιών μου. Γιατί τα σίγμα της μου χαϊδεύουν τ’ αφτιά σαν το φλοίσβο της σ’ έρημη παραλία.
Είναι το μουσικό όργανο που γοητεύει τους πρώτους εφηβικούς ενθουσιασμούς, εκτός κι αν οι γονείς προλάβουν να συστήσουν το πιάνο ή το βιολί. Προφανώς δεν αγνοώ ούτε τις εξαιρέσεις ούτε τη σαγήνη που μπορούν ν’ ασκήσουν τα κρουστά!
Ήδη στην ελληνική αρχαιότητα η λέξη αναφερόταν σε έγχορδο μουσικό όργανο που εντασσόταν στην οικογένεια της λύρας. Υπήρχαν οι κιθαρωδοί οι οποίοι «ἐκιθαρώδουν», που έπαιζαν κιθάρα δηλαδή και τραγουδούσαν.
Από την άλλη όμως, ίσως δεν είναι αρκετά γνωστή η εκδοχή να προέρχεται η λέξη κιθάρα από την αρχαία περσική sehtār, όπου seh σήμαινε «τρεις» και tār σήμαινε «χορδή» ή η πιθανότητα να προέρχεται από το συνδυασμό δύο ινδοευρωπαϊκών ριζών: guit- (συγγενική με το σανσκριτικό sangeet που σήμαινε «μουσική») και –tar (με την προαναφερθείσα σημασία). Εξάλλου αρχαία περσικά και χετιτικά ανάγλυφα απεικονίζουν μουσικά όργανα που πολύ μοιάζουν με την κιθάρα. Η αρχαιότερη απεικόνισή της έχει ηλικία 3.300 χρόνια!
Η κιθάρα υπηρέτησε εκφραστικότατα στην πορεία της μια τεράστια ποικιλία μουσικών ειδών. Ακολουθούν δύο βιντεάκια προς επίρρωσιν του ισχυρισμού μου.
Στο πρώτο απολαμβάνουμε μια συνεργασία υψηλής δεξιοτεχνίας και μουσικής ευαισθησίας με τίτλο «Μεσογειακός χορός του ήλιου» (Mediterranean Sundance). Ο Paco de Lucia, ο Al Di Meola και ο John McLaughlin είναι τρεις κιθαριστές με διαφορετική καταγωγή και μουσική προέλευση. Την διαφορετικότητα αυτής της προέλευσης αποκαλύπτουν ο τρόπος που αγκαλιάζουν την κιθάρα και το στήσιμο του σώματός τους την ώρα που παίζουν.
Στο δεύτερο παρακολουθούμε ήχους απροσδόκητα ελληνικούς από δικούς μας ανθρώπους, τη Λίζα Ζώη και τον Ευάγγελο Ασημακόπουλο, ζευγάρι και στη ζωή, να εκτελούν το «Ζεϊμπέκικο» του Βασίλη Τενίδη.
Χρειάζεται άραγε να εξηγήσω το γιατί αυτών των δύο επιλογών;
Κοιτώντας χτες το βράδυ την αυγουστιάτικη πανσέληνο, με πλημμύρισαν οι στίχοι και η μουσική υπόκρουση της ποιητικής δημιουργίας του Γιάννη Ρίτσου που βραβεύτηκε με το Α΄ Κρατικό Βραβείο Ποίησης το 1956. Η Σονάτα του Σεληνόφωτος είναι ένας από τους 17 «σκηνικούς» μονολόγους από τη συλλογή Τέταρτη Διάσταση. Να νοείται άραγε ως τέταρτη διάσταση ο Χρόνος; Μήπως η Ποίηση; Μήπως κάτι άλλο;
Γιάννης Ρίτσος, Η Σονάτα του Σεληνόφωτος - Μελίνα Μερκούρη
Όπως και να ’χει, η συγκεκριμένη ποιητική σύνθεση, παρόλο που ο λόγος της εκφέρεται από μία ηλικιωμένη γυναίκα, κατάφερνε να αγγίζει και τα νέα παιδιά της Θεωρητικής κατεύθυνσης —όταν και αν βεβαίως κατάφερναν να ξεφύγουν από τη μέγγενη της «εξεταστέας ύλης».
Και όλοι μας, ανεξαρτήτως ηλικίας, αναγνωρίζουμε σε κάποια ενότητα ή και σε κάποιο μοναχικό στίχο ένα κομμάτι της ψυχής ή της σκέψης μας.
Σκίζω το τοίχο, βρίσκομαι στους δρόμους, χρωματισμένους εφιαλτικά κι οι μπάντες να χτυπάνε στους ρυθμούς ξέφρενα, ενώ εγώ χάνομαι μέσα στο χρόνο, μόνος, έρημος, μέσα από εκεί που ήρθα, αφήνοντας πίσω μου ένα χαμόγελο παντοτινό στη μνήμη των ανθρώπων.
Γιατί ποτέ κανείς δεν θα γνωρίσει αν ήρθα, αν έφυγα κι αν πράγματι υπήρξα κάποτε τυχαία ανάμεσά τους
Μάνος Χατζιδάκις
Μεσημεριανή ησυχία στο σπίτι. Το κοριτσάκι στριφογυρνάει ξαπλωμένο χωρίς να μπορεί να ησυχάσει λίγο. Έχει κλωτσήσει εκνευρισμένο την κατακόκκινη ελαφριά κουβέρτα στα πόδια του κρεβατιού. Ζεσταίνεται κι αυτό το χρώμα δεν της αρέσει καθόλου. Η γιαγιά όμως είπε ότι το κόκκινο κάνει καλό στην ιλαρά. Σφίγγει τα χέρια της να μην ξύσει τα φουντωμένα σπυράκια και κάθε τόσο αλλάζει θέση για να βρει ανακούφιση στη δροσιά του σεντονιού. Αλλά κι αυτή διαρκεί πολύ λίγο.
Δεν είναι μόνο η ζέστη κι η φαγούρα που δεν την αφήνουν να κοιμηθεί. Ο μεσημεριανός ύπνος δεν είναι στις καθημερινές της συνήθειες. Κανονικά τέτοια ώρα θα τελείωνε την αντιγραφή, την αριθμητική και την καλλιγραφία της και θα ετοιμαζόταν για την Ένωση. Η μητέρα της την πάει κάθε απόγευμα εκεί, μέχρι που νυχτώνει και μένουν μόνον οι μεγάλοι.
Σκέφτεται τα παιδιά εκεί. Τι να κάνουν τώρα; Όσο δεν έχει πολλά νήπια, θα τα αφήνουν να χορτάσουν ποδήλατο. Αν έχουν μαζευτεί πολλά παιδιά, τα κορίτσια μάλλον θα παίζουν το μαντίλι και τα αγόρια ποδόσφαιρο. Μμμ… θα είχε ελεύθερη επιλογή! Μπορεί κάποια να το έχουν ρίξει στο γερμανικό. Αργότερα, όταν θα βραδιάσει και θα αρχίσουν οι αναχωρήσεις, οι παρέες θα ενωθούν σ’ ένα μεγάλο σμάρι παιδιών κα θα το ρίξουν στο κυνηγητό ή το κρυφτό, κορίτσια-αγόρια πάντοτε. Ζηλεύει.
Της έχει λείψει η δράση, μια βδομάδα τώρα κλεισμένη στο σπίτι. Ακόμα και το σχολείο, με το καθημερινό του σφίξιμο στο στομάχι, δεν της φαίνεται τώρα και τόσο φοβερό. Όχι πως κακοπερνάει κιόλας. Η μητέρα της όλο και κάποιο δροσιστικό της φέρνει ή παγωμένα φρούτα. Μόνο φράουλες δεν της αφήνει να φάει, γιατί είναι πυρές, όπως λέει η γιαγιά της. Η κυρία Κούλα από το διπλανό διαμέρισμα έρχεται κάθε πρωί και κάθε απόγευμα να καθίσει μαζί της. Όχι με τη μητέρα της, αλλά μόνο μαζί της! Της έμαθε και «αγωνία» από τη δεύτερη μέρα κι έτσι η τράπουλα περιμένει στο κομοδίνο της κάθε μέρα την επίσκεψη της κυρίας Κούλας. Καμιά φορά παίζει και η γιαγιά μαζί, αν και δεν της το πολυζητάει. Προτιμάει να μην την κουράζει, ώστε να μπορεί πιο εύκολα να της ζητάει να της πει ιστορίες από τα μικράτα της, εκεί στον Μπουρνόβα. Για τα νερά και τα μποστάνια, για τα πολλά αδέλφια της. Για το πώς βρέθηκε εσώκλειστη στις καλόγριες στη Σμύρνη, για την αγωνία της όταν είχε Rechnen. Πάντα απορούσε και γελούσε με το φόβο της γιαγιάς της για την αριθμητική. Αντίθετα εκείνη, όταν γυρίζει ο πατέρας της από τη δουλειά, το πρώτο που του ζητάει να παίξουν είναι αριθμητική, αφού δεν μπορεί να της κάνει τα «αεροπλανικά» τώρα που είναι άρρωστη.
Για την ώρα όμως είναι μόνη στο δωμάτιο μες στην ησυχία του μεσημεριού. Τα πατζούρια είναι κλειστά, γιατί η ιλαρά, λέει, δεν θέλει ήλιο. Έτσι κι αλλιώς όμως θα ήταν κλειστά, αφού το παράθυρό της το χτυπάει από τις 11 το πρωί. Γι’ αυτό άλλωστε έχουν βάλει και σκούρα κουρτίνα. Μια μπλε ραφ κουρτίνα —αυτό είναι χρώμα!— που έχει αρχίσει να γκριζάρει πια από το συνεχές ηλιοκόπημα.
Στρέφει το βλέμμα της προς το κλειστό παράθυρο και παρατηρεί τις κινήσεις της κουρτίνας στο ελαφρό αεράκι που έρχεται από το διάδρομο. Μια φουσκώνει και φτάνει μέχρι την άκρη του κρεβατιού και μια τραβιέται και κολλάει πάνω στα πατζούρια. Φαντάζεται ένα γίγαντα να ξεφυσάει έξω από το παράθυρό της. Πρέπει να είναι γίγαντας, για να φτάνει το κεφάλι του μέχρι το τέταρτο πάτωμα που μένουν. Γιατί ξεφυσάει ο κακομοίρης; Είναι λαχανιασμένος; Γιατί έτρεχε; Λες να τον κυνηγούσαν οι λύκοι; Μα, με μια κλωτσιά μπορούσε να τους στείλει από κει που ’ρθαν. Δεν είναι; Μπορεί βέβαια να μην έτρεχε και απλώς να ζεσταίνεται. Κλείνει τα μάτια και τον βλέπει καλυμμένο από κόκκινα σπυράκια της ιλαράς, σαν τα δικά της, αλλά σε μέγεθος τεράστιο για να του ταιριάζουν. Χαμογελάει πονηρά.
Το μυαλό της φεύγει από το γίγαντα και παρακολουθεί τα σχήματα που παίρνουν οι σκιές της κουρτίνας, καθώς αυτή κολλάει και ξεκολλάει πάνω στα πατζούρια. Να μια καμήλα! Δεν είναι όμως από δω. Αυτή έχει δυο καμπούρες! Απέναντί της γλάροι τινάζονται ξαφνιασμένοι ψηλά κι ένα δελφίνι της χαμογελάει. Μια μαϊμού σκαρφαλώνει τη μαύρη σκάλα που σχηματίζουν οι γρίλιες. Της βγάζει τη γλώσσα κι εκείνη την αποχαιρετά κουνώντας κοροϊδευτικά τ’ αφτιά της. Περιμένει για λίγο να εμφανιστεί και κανένα λιοντάρι, αλλά δεν της γίνεται το χατίρι. Προσπαθεί ν’ ανακαλύψει μέσα στις σκιές κάτι που να τη φοβίσει. Θέλει να φτιάξει μια τρομαχτική ιστορία για να τη διηγηθεί στη γιαγιά της ή, καλύτερα, στη μητέρα της. Της αρέσει να βλέπει τα μάτια της να μεγαλώνουν σα γαλάζιες λίμνες. Οι σκιές όμως δεν βοηθάνε και δυσκολεύεται. Επιμένει όμως με τα μάτια καρφωμένα στην κουρτίνα.
Και η κουρτίνα, κυματίζοντας άλλοτε απαλά κι άλλοτε επιθετικά, συνεχίζει να παίζει με τη φαντασία της μέχρι να ξυπνήσει η υπόλοιπη οικογένεια…
Έμεινες καιρό να κοιτάς με το βλέμμα ακίνητο τον άδειο τοίχο απέναντί σου. Κάποτε δεν σ’ ενοχλούσε το κενό του. Εύκολα το γέμιζες με τις δικές σου εικόνες, έγχρωμες ή ασπρόμαυρες, ανάλογα με τη διάθεσή σου. Τώρα ο τοίχος παραμένει αδυσώπητα βουβός, ακίνητος.
Είπες: Φτάνει πια. Όχι άλλο!
Αλλά δεν κουνήθηκες. Βούλιαξες πιο βαθιά στην απραξία σου. Τα άβουλα χέρια σου περιμένουν από το παράλυτο μυαλό σου να πάρει την πρωτοβουλία. Χα!
Από χιλιόμετρα μακριά, ένα ξέμπαρκο τζιτζίκι ξελαρυγγιάζεται: Καλοκαίρι! Ξέπνοος σβήνει ο ψίθυρός του, πριν αγγίξει τ’ αφτιά σου.
Λες: Εντάξει. Άντε! Φτάνει πια!
Αλλά κρυώνεις, κρυώνεις πολύ. Κάνει τόση παγωνιά!
Χτυπά το τηλέφωνο. Η παιδική φωνή στο ακουστικό αστράφτει, λαμπυρίζει και κομματιάζει το σκοτάδι.
— Τι χρειάζεσαι, καρδιά μου;
— Τίποτε. Έτσι πήρα. Οι άλλοι κοιμούνται ακόμα…
Ο οκτάχρονος είχε όρεξη για κουβέντα πρωί πρωί. Ήθελε να πει πώς πέρασε στην κατασκήνωση. Για τον άλλο πιτσιρικά που του πέταξε μια πέτρα κι εκείνος πόνεσε. Να ρωτήσει τα νέα για τις μεταγραφές της ομάδας του. Να ενημερώσει ότι χτες άργησε πολύ η παραγγελία της πίτσας και τελικά την ακύρωσαν κι έφαγαν σουβλάκια. Κάποια στιγμή ρώτησε και γιατί δεν πήγες να τους δεις στην τελετή αποχαιρετισμού της κατασκήνωσης…
Το εικοσάλεπτο τηλεφώνημα επανέφερε το δωμάτιο στην πραγματική του θερμοκρασία. Σηκώθηκες επιτέλους. Περνώντας μπροστά από τον καθρέφτη, κατέβασες με ντροπή το βλέμμα σου και μπήκες στο μπάνιο.
Μπορώ βέβαια ν’ αντικαταστήσω την Τέχνη της Ποιήσεως με την Τέχνη της Μουσικής και να διαπιστώσω ότι ισχύει το ίδιο. Το τεκμηριώνει επαρκέστατα, νομίζω, το ακόλουθο τραγούδι στη συγκεκριμένη εκτέλεση!
Το θέμα των ημερών είναι η πλατεία. Το ζητούμενο των σκέψεών μου είναι το τι γυρεύουμε στην πλατεία, τι διεκδικούμε.
Να ξεκαθαρίσω από την αρχή ότι, όταν πρωτοξεκίνησε αυτή η ιστορία, κάτι σκίρτησε μέσα μου. Αισθάνθηκα ν’ αλαφραίνει η βαριά κατάθλιψη. Οι υψωμένοι ώμοι χαλάρωσαν και τεντώθηκαν προς τα πίσω. Το σκυμμένο κεφάλι άρχισε να υψώνεται. Ένιωσα πιο ζωντανή. Πλατεία, λοιπόν.
Έχω —όπως πολλοί άλλωστε από μας— γύρω μου δικούς μου ανθρώπους που είναι άνεργοι. Και οικογενειάρχες στο κατώφλι της ανεργίας. Και ανίψια να κοντοστέκονται στις τελευταίες τάξεις του λυκείου ή να πελαγοδρομούν με το πτυχίο στο χέρι. Και γέροντες συγγενείς που η σύνταξή τους εξανεμίζεται προτού κλείσουν οι λογαριασμοί των φαρμάκων και των παγίων εξόδων. Πληρώνοντας ενοίκιο και με μοναδικό έσοδο το μισθό μου προσπαθώ να ζήσω αξιοπρεπώς. Δυσκολεύομαι, αλλά τα καταφέρνω. Είμαι σε καλύτερη μοίρα από κείνους. Επομένως, για χάρη τους, η θέση μου είναι στην πλατεία.
Στην πλατεία λοιπόν βλέπω καινούρια πρόσωπα. Σε μερικά από αυτά αναγνωρίζω τις ιδιότητες των δικών μου ανθρώπων. Γλυκαίνομαι κι αναθαρρώ. Είμαστε πολλοί. Και μαζί. Κάτι αλλάζει.
Ωστόσο… Υπάρχουν και άλλα πρόσωπα. Είναι αυτά που διαμαρτύρονται γιατί δεν μπορούν ν’ ανταποκριθούν στο δάνειο για το εξοχικό τους. (Γιατί το πήραν;) Είναι αυτά που διαμαρτύρονται γιατί δεν μπορούν να ξεπληρώσουν το αυτοκίνητο του δεκαοκτάχρονου γιου τους. (Ήταν τόσο απαραίτητο;) Είναι αυτά που χώθηκαν από κάποια χαραμάδα στον δημόσιο τομέα σε θέση πορτιέρη και, με μοναδικό έργο ν’ ανοιγοκλείνουν την πόρτα της υπηρεσίας τους, παίρνουν τον ίδιο μισθό με τους επί οκτάωρο κοπιάζοντες, συχνά πτυχιούχους, «συναδέλφους» τους. Και τώρα διεκδικούν να μην υπάρξει καμία σύνδεση μεταξύ αμοιβής και παραγωγικότητας. Είναι τα πρόσωπα που αποποιήθηκαν τον σκληρό μόχθο των γεωργικών εργασιών με αντάλλαγμα τις άκοπες ευρωπαϊκές επιδοτήσεις, ώστε ν’ αγοράζουμε σκόρδα Κίνας και να τρώμε αχλάδια Ισπανίας. Άκουσα γύρω μου πρόσωπα να εξανίστανται στην προοπτική της φορολόγησης της ακίνητης περιουσίας με αντικειμενική αξία από 100.000 €, τη στιγμή που νεαρά ζευγάρια δεν μπορούν ν’ ανοίξουν σπιτικό ούτε με νοίκι και οι άστεγοι κρύβονται στα σπίτια συγγενών στην καλύτερη περίπτωση ή στα σκοτεινά παγκάκια στη χειρότερη.
Στην πλατεία λοιπόν… Αλλά για ποιο λόγο; Γιατί νιώθουμε να μας κλέβουν τη ζωή, τη δική μας και των παιδιών μας, σκέφτομαι. Μόνο που είδα πρόσωπα που βρέθηκαν εκεί γιατί είναι ο πιο in νέος τόπος συνάντησης. Η επανάσταση, βλέπεις, είναι trendy!
Στην πλατεία λοιπόν… Αλλά για να διεκδικήσουμε τι; Περισσότερη δικαιοσύνη και ισότητα και αλληλεγγύη, σκέφτομαι. Μόνο που ακούω γύρω μου πρόσωπα να διεκδικούν την επιστροφή στην προ της «κρίσης» εποχή και ως «κρίση» έχουν κατά νου τους τελευταίους 18 μήνες. Ξεχνούν όμως ότι το σπυρί, που έσπασε και ζέχνει τώρα, μάζευε το πύον του εδώ και 30 χρόνια. Χρόνια εύκολου δανεισμού (τα «κλεμμένα» άλλωστε ήταν δανεικά) και νεοπλουτισμού! Χρόνια μωρίας!
Στην πλατεία λοιπόν… Για να διεκδικήσουμε τι; Περισσότερη δημοκρατία και ελευθερία, σκέφτομαι. Μόνο που βλέπω πρόσωπα γύρω μου να μουντζώνουν τη Βουλή. Το κτήριο που στεγάζει αυτό που διεκδίκησε ο λαός μας από την ίδια πλατεία τον Σεπτέμβρη του 1843. Α, ώστε δεν μουντζώνουμε τη δημοκρατία, αλλά τους βουλευτές, ε; Μα εμείς δεν τους ψηφίσαμε; Μας ξεγέλασαν, ε; Ήμασταν δηλαδή μωροί; Συγγνώμη, μωρά, ήθελα να πω. Τελικά, είμαστε υπεύθυνοι πολίτες ή όχι; Έχουμε ή όχι την ευθύνη των πράξεων και των επιλογών μας; Γιατί η δημοκρατία θέλει υπευθυνότητα και εγρήγορση και συνέπεια λόγων και πράξεων.
Στην πλατεία, λοιπόν… Αλλά πώς και με ποιο σκοπό; Για τις προϋποθέσεις παραπέμπω στην τελευταία παράγραφο της προηγούμενης ανάρτησης.
Παρ’ όλα αυτά, ναι. Στην πλατεία!
Γιατί τα λάθη που κάναμε δεν είχαν όλα την ίδια βαρύτητα.
Στην πλατεία!
Γιατί το τίμημα των σφαλμάτων δεν ισοκατανεμήθηκε.
Στην πλατεία!
Γιατί αρνούμαι τη «συλλογική ενοχή» που δεν οδηγεί παρά στη μαζική μοιρολατρική απραξία.
Στην πλατεία!
Αλλά με τα μάτια ανοιχτά και τους καθρέφτες να λάμπουν.
Στην πλατεία! Οπωσδήποτε!
ΥΓ: Η πληθώρα από ελληνικές σημαίες σε κάποια στιγμή με ανατρίχιασε σχεδόν όσο και η θέα των κομματικών πανό παλιότερα. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία…
Κοιτάχτηκε στον καθρέφτη κι είδε ότι είχε βάλει τα ρούχα απ’ την ανάποδη. Όχι το μπρος πίσω, αλλά το μέσα έξω. Δεν είχε νιώσει τη διαφορά στο δέρμα. Αυτό είχε χάσει από καιρό την ευαισθησία του.
—Κι αν γύριζα και το δέρμα μου ανάποδα; αναρωτήθηκε. Από μέσα μου ανατριχιάζω τόσο εύκολα. Θαρρείς και οι απολήξεις των νεύρων έχουν με μια περίεργη στρέβλωση στραφεί προς τα μέσα.
Σήκωσε το δεξί χέρι να φτιάξει τα μαλλιά κι ο καθρέφτης ανταπέδωσε την κίνηση με το αριστερό. Η χειρονομία έμεινε μετέωρη και το βλέμμα ακίνητο, μάλλον απλανές —αν και πολύ θα ήθελε να περιπλανηθεί, ίσως ακόμα και να πλανηθεί. Κυρίως αυτό: να πλανηθεί.
Τον τελευταίο καιρό βλέπει στόματα ν’ ανοιγοκλείνουν, αλλά τα αφτιά μέσα της εισπράττουν άλλες λέξεις. Σαν να παρακολουθεί μια άσχημα μεταγλωττισμένη ταινία. Μόνο που έχει διαρκώς την αίσθηση ότι οι λέξεις που μέσα της ακούει είναι στην πραγματικότητα αυτές που εννοούν τα κινούμενα, άτολμα ή πλανερά, στόματα. Οι λέξεις που κουβαλάνε την αλήθεια που τα στόματα προσπαθούν να κρύψουν.
Γι’ αυτό κι εκείνη τελευταία δεν πολυανοίγει το στόμα. Δεν θέλει να κρύψει την αλήθεια της, αλλά να την προφυλάξει από τη στρέβλωση. Φοβάται μη διαλέξει λάθος λέξεις. Αλλά και ανησυχεί μήπως ντυθούν οι λέξεις της με ξένα φορέματα.
Στα πρώτα βασικά μαθήματα γλωσσολογίας είχε μάθει ότι το γλωσσικό σημείο (λέξη) αποτελείται από το σημαίνον (ήχος ή εικόνα της λέξης) και το σημαινόμενο (η εκφραζόμενη από τη λέξη έννοια, το περιεχόμενό της). Και ενώ το σημαίνον παραμένει σχετικά σταθερό —τουλάχιστον στον συγχρονικό άξονα—, το σημαινόμενο της λέξης παραλλάσσει από ομιλητή σε ομιλητή. Ακόμη και από τον ίδιο ομιλητή ανάλογα με τη χρονική συγκυρία ή και τον ακροατή του. Αυτό το έλλειμμα απόλυτης και σταθερής αντιστοιχίας ανάμεσα στη μορφή και το περιεχόμενο των λέξεων την προβλημάτιζε πάντα.
—Οι λέξεις δεν είναι φωτογραφίες! σκέφτηκε. Τι κρίμα που δεν μπορούμε —ακόμα;— να φωτογραφίζουμε τα πάντα…
Οι μέρες είναι κρίσιμες και πρέπει πια όλοι μας να μιλήσουμε. Όχι να κραυγάσουμε! Να κοιταχτούμε στα μάτια και να μιλήσουμε. Με αποφασιστικότητα και αξιοπρέπεια. Να μιλήσουμε όμως με ειλικρίνεια και περίσκεψη. Οι λέξεις σε τέτοιες στιγμές δεν είναι ἔπεα πτερόεντα. Έχουν συνέπειες. Και πρέπει να τις έχουμε ζυγίσει καλά. Να είμαστε βέβαιοι ότι μπορούμε να τις αντιμετωπίσουμε. Χωρίς υπεκφυγές. Χωρίς απόσειση ευθυνών.
—Αχ! να μπορούσα να γύριζα και τις λέξεις από την ανάποδη, το μέσα έξω…
Και να, αδελφέ μου (Γιάννης Ρίτσος, Χρήστος Λεοντής, Νίκος Ξυλούρης)
